EN
23.04.2022, 10:26 Wersja do druku

Koniec i początek

O premierze „Mama zawsze wraca” Muzeum Polin w reżyserii Marka Kality rozmawiają Jakub Moroz i Przemysław Skrzydelski


Skrzydelski: Idąc do Muzeum Polin na monodram Aleksandry Popławskiej, byłem pewien, że zobaczę kolejną, dość mimo wszystko przewidywalną, opowieść z serii wspomnień o Zagładzie.

Moroz: Też tak myślałem, bo w ostatnich latach tego rodzaju przedsięwzięć i narracji historyczno-psychologicznych było całkiem sporo. Zresztą projekty teatralne w rocznice Powstania w getcie czy Powstania warszawskiego to przede wszystkim zasługa powołanych kilkanaście lat temu instytucji. Wcześniej było o tym ciszej, nie było tylu możliwości.

Skrzydelski: Ale kłopot jest także w tym, że wszystkie te projekty teatralne nie zawsze wnoszą cokolwiek nowego, często doklejane do podniosłych obchodów trochę na siłę. W każdym razie myśleliśmy, myśleliśmy. Tymczasem – zaskoczenie.

Moroz: Tak, bo pomysł na ten spektakl wydaje się klarowny i uczciwy: pozwolić wybrzmieć tekstowi Agaty Tuszyńskiej, a właściwie słowom Zofii Zajczyk, której dzięki mamie udało się wydostać z warszawskiego getta. A precyzyjniej: która dzięki mamie przetrwała to getto na zupełnie innych zasadach niż nieliczni inni, gdzieś na jego skraju, ukryta w piwnicy przez dwa lata, aż do momentu wydostania się z niej w sierpniu 1942 r. Zofia miała wówczas cztery lata.

Skrzydelski: Powiedziałeś: przetrwała na innych zasadach niż inni nieliczni. To kluczowe, dlatego że ta opowieść to w dużej mierze rzecz o dzieciństwie naznaczonym przez grozę tego, co działo się na zewnątrz miejsca ukrycia, ale też naznaczonym delikatnością. Bo przecież mama zapewniała wszystko. Wracała do Zofii i organizowała jej cały świat. Jedno okienko na górze dawało jedynie światło. Ale całą resztę dawała matka. Dla Zofii było też naturalne to, że mama będzie z nią zawsze, również wtedy, gdy wszystko będzie już inne, gdy ci, którym udało się przeżyć Zagładę, znajdą się w Izraelu pod koniec lat czterdziestych. Niestety to się nie udało. Za swoje poświęcenie i ryzyko mama zapłaciła najwyższą cenę i odeszła w 1950 r. To także jest temat tej historii: dlaczego niektórzy za własny los płacą podwójnie, a Bóg – jeśli w ogóle istnieje – tylko patrzy i nic z tym nie robi. Jak to objaśnić? Pamiętajmy, że to też opowieść o trudnym przyjęciu w Izraelu i życiu z ciężarem wypieranej wobec innych, lecz zarazem kultywowanej w swoim wnętrzu, pamięci.

Moroz: To jedna z tych historii paradoksalnych. Dla nas, czytelników Tuszyńskiej i odbiorców monodramu Popławskiej, stanowi świadectwo zadziwiające, fenomen. Oto przez dwa lata, w takich okolicznościach, kształtuje się cała wyobraźnia dziecka, której autorką w zasadzie od początku do końca jest matka. Bo zgroza do tej piwnicznej komórki dociera, ale jest dawkowana, przetwarzana, natychmiast, na ile to możliwe, łagodzona przez tę najważniejszą osobę. I przez kolejnych kilkadziesiąt lat, aż do chwili wyjawienia przez Zofię Zajczyk tego świadectwa, ta wyobraźnia właściwie pozostaje taka sama. A może tak naprawdę ta sama? I taka pozostanie.

Skrzydelski: Tak, to istota sprawy, która sprawia, że Tuszyńska wokół tego proponuje wspaniałą literaturę. Jednak wiem, co masz na myśli, nazywając to paradoksem. Bo przecież jednocześnie to przekleństwo, piękne przekleństwo. Miłość matki, nieznająca granic, tak samo jak nieznająca granic miłość dziecka, jest wartością, mocą i zjawiskiem – właściwie każde słowo jest tutaj za słabe – które są przyczyną, sensem i celem wszystkiego. To koniec i początek. Poza tą miłością nie ma niczego. To zarówno wyzwalające, jak i tragiczne.

Aleksandra Popławska, Maya Pilarczyk / mat. teatru

Moroz: Sądzę, że skala monodramu w reżyserii Marka Kality też pokazuje tę perspektywę. Z jednej strony wykonanie (unikam słowa: rola) Aleksandry Popławskiej w kontekście możliwych do zastosowania środków aktorskich jest po prostu ascetyczne, z drugiej jednak przestrzeń, którą wytwarzają grana na żywo muzyka i wideoanimacje, odsyła nas w jakiś inny rejon, pokazuje szerszy horyzont. Kosmos dziecięcej wyobraźni.

Skrzydelski: W której miesza się ta miłość i ta przeczuwana katastrofa. Zresztą skoro mówisz o przestrzeni, to znakomite warunki do wywołania takiego efektu, nie tylko akustycznego, daje ogromna sala widowiskowa Polinu. Nie pierwszy raz tak to zadziałało.

Moroz: Chwilami wręcz można odnieść wrażenie, że Aleksandra Popławska jest tylko ułamkiem tego kosmosu, gdyż dziś ten spektakl nabiera dodatkowego kontekstu.

Skrzydelski: To również wyjątkowo istotne, a teraz rozumiemy to lepiej. Koszmar wojny dociera do nas z nieporównanie większą siłą, gdy oglądamy te wszystkie zdjęcia i nagrania z dziećmi, które właśnie straciły rodziców, czy z matkami, które straciły dzieci. Rozmowa o cierpieniu zamienia się w donośny apel o człowieczeństwo, kiedy pokazujemy wojenny dramat rodzin.

Moroz: Wtedy wyobraźnia maluje nam najbardziej przerażające obrazy. W realizacji Marka Kality przerażających obrazów nie ma, ale to właśnie przez to, że fantazja młodego umysłu potrafi je wszystkie okiełznać. Na szczęście.

Skrzydelski: Wracając jeszcze do samej Aleksandry Popławskiej – mnie chyba najbardziej zaimponowało to, że jej sposób przekazywania wspomnień Zofii Zajczyk, jej retoryka, wypływa z aktorskiej skromności. To znaczy, nie widzę tu żadnej próby znalezienia dla siebie szansy, aby inaczej zaznaczyć akcenty, które wcześniej już ustaliła Agata Tuszyńska. Nierzadko w monodramach czy formach pokrewnych przytrafia się twórcom pokusa przeszarżowania albo choćby pokazania, że na scenie to jednak aktor jest w centrum uwagi. W tym przypadku jest dokładnie inaczej, liczą się sensy i obrazy. I skupienie.

Moroz: Zresztą Aleksandra Popławska natychmiast wywołuje skupienie także na widowni, więc reguły i relacja między artystami a odbiorcami są oczywiste. Poza tym w pewnej mierze to koncert żałobny, mimo że muzyka przywołuje absolutnie różne skojarzenia gatunkowe i razem z wideoanimacjami hipnotyzuje. Z kolei pulpit, przed którym stoi aktorka, podkreśla, że liczą się słowo, świadectwo, zdanie sprawy.

Skrzydelski: To prawda. I mam nadzieję, że ten tytuł będzie grany – przynajmniej takie było założenie – nie tylko na specjalne okazje, takie jak ta sprzed kilku dni. Nie ukrywam, że w ogóle niełatwo się o nim rozmawia. Przypominam sobie tom poezji Tadeusza Różewicza pod tytułem „Matka odchodzi”. Sytuacje niby inne, inne losy, wspomnienia synowskie, lecz w zasadzie myśli też krążą wokół tego, co pod koniec opowieści wyjawia Agata Tuszyńska.

Moroz: Spoglądam na tekst, zatem dopowiem: „Niewielkie zdjęcie mamy stoi w sypialni Zosi w Jerozolimie. Na odwrocie zapisano czarnym atramentem: 20 sierpnia 1942, pięć dni po ucieczce z getta. Zosia skończyła 80 lat. Stale rozmawia z mamą. Wszystko jej opowiada. A ona jej radzi”.

Skrzydelski: Czy istnieje cokolwiek ponad to?


Ocena: 4,5 / 6

„Mama zawsze wraca”

na podstawie Agaty Tuszyńskiej

reż.: Marek Kalita

wykonanie: Aleksandra Popławska

scenografia: Marcin Chlanda

muzyka: Maciej Dłużniewski, Tomasz Mreńca

multimedia: Natan Berkowicz, Stanisław Zieliński

wideo: Tomasz Jóźwin

KLK Artystyczna Agencja Aktorska

Muzeum Polin

prapremiera: 19 kwietnia 2022 r.

Poprzednie rozmowy Skrzydelskiego i Moroza:

„Między ziemią a niebem”. Rozmowa o „Matce Joannie od Aniołów”, reż. Wojciech Faruga, Teatr Narodowy

„Gombro na oparach”. Rozmowa o „Ślubie”, reż. Radosław Rychcik, Teatr Zagłębia

„Bandaż na krwawiące serce”. Rozmowa o „Lazarusie”, reż. Jan Klata, Teatr Capitol we Wrocławiu

„Wszystko, czego dziś chcesz”. Rozmowa o „Oszustach”, reż. Jan Englert, Och-Teatr

„Ćwiczenia z nienawiści”. Rozmowa o „Sonacie jesiennej”, reż. Grzegorz Wiśniewski, Teatr Narodowy

„Czas kochania, czas umierania”. Rozmowa o „Trzech wysokich kobietach”, reż. Maksymilian Rogacki, Teatr Polski w Warszawie

„Wuefiści kontra literaci”. Rozmowa o „Końcu z Eddym”, reż. Anna Smolar, Teatr Studio

„Walka postu z karnawałem”, rozmowa o „Czerwonych nosach”, reż. Jan Klata, Teatr Nowy w Poznaniu

„Czyja to właściwie kwestia?”, rozmowa o „M. G.”, reż. Monika Strzępka, Teatr Polski w Warszawie

„Rozpacz i zmierzch”, rozmowa o „Trzech siostrach”, reż. Jan Englert, Teatr Narodowy

„Ocalony?”. Rozmowa o „Powrocie do Reims”, reż. Katarzyna Kalwat, Nowy Teatr w Warszawie

„Wojna to ich największa rozkosz”, rozmowa o „Lilli Wenedzie”, reż. Grzegorz Wiśniewski, Teatr Wybrzeże

„Jarzyna 2020/2021 – zestaw do wyświetlania”, rozmowa o „2020: Burzy”, reż. Grzegorz Jarzyna, TR Warszawa

„Teatr wtrąca się w turystykę”, rozmowa o „Biegunach”, reż. Michał Zadara, Teatr Powszechny w Warszawie 

„Strefa zgniotu”, rozmowa o „Kraszu”, reż. Natalia Korczakowska, Teatr Studio

„Oldschool dla oldboyów”, rozmowa o „Fataliście”, reż. Wojciech Urbański, Teatr Dramatyczny w Warszawie

„Kilka ciepłych chwil”, rozmowa o „Minettim”, reż. Andrzej Domalik, Teatr Polonia

„Majestat na manowcach”, rozmowa o „Królu Learze”, reż. Wawrzyniec Kostrzewski, Teatr Dramatyczny w Warszawie

„Tuląc nieobecnych”, rozmowa o „Odysei. Historii dla Hollywoodu”, reż. Krzysztof Warlikowski, Nowy Teatr w Warszawie

„Eseje znad Styksu”, rozmowa o „3SIOSTRACH”, Reż. Luk Perceval, TR Warszawa, Narodowy Stary Teatr

„Ziemio, przebacz”, rozmowa o „Pikniku pod Wiszącą Skałą”, reż. Lena Frankiewicz, Teatr Narodowy

„Rewolta w podrygach”, rozmowa o „Biesach”, reż. Paweł Miśkiewicz, Narodowy Stary Teatr

Polska plaża". Rozmowa o „Don Juanie”, reż. Mikołaj Grabowski, Teatr Ateneum

„Babski stan”, rozmowa o „Uszedłem tylko ja sam”, reż. Agnieszka Glińska, Teatr Dramatyczny w Warszawie

„Falowanie i spadanie”. Rozmowa podsumowująca sezon 2020/2021

„Prawdziwe kłamstwa”, rozmowa o „Balkonie”, reż. Jan Klata, Teatr Wybrzeże

„Spokojnie, to tylko początek sezonu”, rozmowa o „Jak wam się podoba”, reż. Krzysztof Rekowski, Teatr Jaracza w Olsztynie

„Wirówka z toksynami”, rozmowa o „Tramwaju zwanym pożądaniem”, reż. Małgorzata Bogajewska, Teatr Ochoty

„Wtopa w ciemnościach”, rozmowa o „Życie jest snem”, reż. Paweł Świątek, Teatr Imka

„Rach-ciach”, rozmowa o „Inteligentach”, reż. Wojciech Malajkat, Scena Mała Warszawa

„Dzielenie przez zero”, rozmowa o „Krumie”, reż. Małgorzata Warsicka, Teatr Polski w Bielsku-Białej

„Ente piętro świadomości”, rozmowa o „Twarzą w twarz”, reż. Maja Kleczewska, Teatr Powszechny w Warszawie i Teatr Polski w Bydgoszczy

„Poszaleć bez okazji”, rozmowa o „Don Kichocie”, reż. Igor Gorzkowski, Teatr Soho

„Poczciwa norma”, rozmowa o „Wachlarzu”, reż. Maciej Englert, Teatr Współczesny w Warszawie

„Nie zaznasz spokoju”, rozmowa o „Śniegu”, reż. Bartosz Szydłowski, Teatr Łaźnia Nowa, Studio, Śląski, Szekspirowski

„Chichot zza winkla”, rozmowa o „Zamku”, reż. Paweł Miśkiewicz, Teatr Narodowy

„Dziecko z kąpielą”, rozmowa o „Pułapce”, reż. Wojciech Urbański, Teatr Dramatyczny w Warszawie

„Przecena dla bystrych”, rozmowa o „Dziadach”, reż. Maja Kleczewska, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie

„Świat jako kłębek nerwów”, rozmowa o „Wiśniowym sadzie”, reż. Krystyna Janda, Teatr Polski w Warszawie

„Ludzie, którzy jątrzą”, rozmowa o „Młodziku”, reż. Igor Gorzkowski, Teatr Ochoty

„Kisiel w miodzie cukrem doprawiony”, rozmowa o „Wieczorze Trzech Króli”, reż. Piotr Cieplak, Teatr Narodowy 

„Spopieleni”, rozmowa o „Rewizorze”, reż. Jurij Murawicki, Teatr Dramatyczny w Warszawie

„Opowieści z meblościanki”, rozmowa o „Bowiem w Warszawie”, reż. Marcin Liber, Teatr Studio

„Ponad wszelką wątpliwość”, rozmowa o „Kto chce być Żydem?”, reż. Wojciech Malajkat, Teatr Współczesny w Warszawie

„Oświeć mnie, oświeć”, rozmowa o „Wyszedł z domu”, reż. Marek Fiedor, Wrocławski Teatr Współczesny

„Teatr jest tylko formą (miłości)”, rozmowa o „Przybyszu”, reż. Wojciech Kościelniak, Teatr Rampa

„Głos sponad”, rozmowa o „Don Juanie”, reż. Piotr Kurzawa, Teatr Polski w Warszawie

„Namiastka życia, przedsionek śmierci”, rozmowa o „Judaszu”, reż. Adam Sajnuk, Teatr WARSawy

„Żegnajcie, bogowie”, rozmowa o „Sztuce intonacji”, reż. Anna Wieczur, Teatr Dramatyczny w Warszawie

„Zagraj to jeszcze raz, wolniej”, rozmowa o „Don Juanie”, reż. Radosław Rychcik, Teatr Nowy w Łodzi

„Snuj się, snując”, rozmowa o „Mieszkaniu na Uranie”, reż. Michał Borczuch, Nowy Teatr w Warszawie

„Przeklęte rzemiosło”, rozmowa o „Baronie Münchhausenie dla dorosłych”, reż. Maciej Wojtyszko, Teatr Narodowy

„Na koniec i tak zostajemy sami”, rozmowa o „Filoktecie ex machina”, reż. Agata Koszulińska, Teatr Powszechny w Warszawie

„Siódmy stopień oddalenia”, rozmowa o „Wiśniowym sadzie”, reż. Małgorzata Warsicka, Teatr Jaracza w Łodzi

„Podług zasług”, rozmowa o „Byku”, reż. Robert Talarczyk, Szczepan Twardoch, Teatr Studio, Łaźnia Nowa, Śląski, Instytut Grotowskiego

Trud pokrzepiania”, rozmowa o „Historyji o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim”, reż. Jarosław Gajewski, Teatr Osterwy w Lublinie

Źródło:

Materiał własny