Książka Marty Bryś to wyjątkowa pozycja w polskiej literaturze teatrologicznej, która łączy kilka poziomów narracji: historię instytucji, codzienność zespołu aktorskiego oraz refleksję nad rolą teatru w kształtowaniu pamięci kulturowej i tożsamości. To nie jest typowa monografia ani kronika – autorka wybrała formę opowieści o teatrze „od środka”, dając głos samym aktorom i aktorkom. Ich relacje ujawniają zarówno pasję, jak i wyzwania związane z pracą w zespole warszawskiego Teatru Żydowskiego. Pisze Wiesław Kowalski w Teatrze dla Wszystkich.
fot. mat. wydawcy
Głos zespołu – dokumentacja doświadczenia
Największą wartością książki są rozmowy z członkami zespołu. Aktorzy opowiadają o swojej drodze do teatru, często pełnej trudności edukacyjnych, doświadczenia odrzucenia czy poszukiwania miejsca w hermetycznym repertuarze. Marta Bryś pokazuje, że ci, którzy trafili do zespołu, w dużej mierze zmagali się z zawodowymi kompleksami – świadomość marginalnej pozycji teatru w środowisku oraz praca w obcym języku (jidysz) dodawały codziennym obowiązkom scenicznym dodatkowego ciężaru. Jednocześnie relacje aktorów ujawniają fascynację kulturą żydowską, chęć nauki od mistrzów i głęboką wiarę w sens swojej pracy.
Niektórzy, jak Jerzy Walczak, podkreślają poczucie komfortu i przywiązanie do tradycji jidysz, inni – jak Joanna Przybyłowska – opisują trudność bycia „obcym” w zespole, który poświęca się kulturze żydowskiej, nie zawsze będąc częścią tej społeczności. Tak powstaje mozaika doświadczeń, w której indywidualne historie splatają się z misją i specyfiką instytucji.
Historia teatru – od tragedii po dzisiejszą misję
Książka przybliża również złożoną historię Teatru Żydowskiego. Po Holokauście był on jedną z nielicznych scen w Europie chroniących pozostałości kultury żydowskiej. Kryzys w 1968 roku, wyjazd Idy Kamińskiej i części zespołu, a później długie lata pod kierownictwem Szymona Szurmieja, to okres, w którym teatr balansował między zachowaniem tradycji, koniecznością kompromisów wobec władz a stopniowym zanikiem naturalnej publiczności. Aktorzy wspominają, że spektakle w kwietniowe rocznice powstania getta wymagały wręcz aktu odwagi, by sprawdzić, czy widz choćby częściowo rozumie język jidysz.
Zmiany w repertuarze i języku w latach 2000. oraz próby adaptacji do współczesnej widowni pokazały, że teatr nie jest instytucją statyczną. Aktorzy przyzwyczajeni do klasycznych form scenicznych musieli zmierzyć się z nowymi wyzwaniami, adaptując techniki do spektakli w języku polskim. W tej transformacji widać zarówno kreatywność, jak i napięcia wynikające z próby pogodzenia tradycji z nowoczesnym teatrem.
Misja i tożsamość kulturowa
Przewijającym się w książce wątkiem jest poczucie misji. Aktorzy i dyrekcja podkreślają, że Teatr Żydowski to coś więcej niż przestrzeń artystyczna – to żywy pomnik kultury, miejsce refleksji nad historią i pamięcią o Holokauście. Zespół podejmuje trud zachowania języka jidysz i tradycyjnych form scenicznych, a jednocześnie stara się odpowiadać na potrzeby współczesnego widza, balansując między dramatem a lekką rozrywką.
Co istotne, misja teatru nie jest w książce przedstawiona egzaltowanie ani idealizująco. Aktorzy mówią o wątpliwościach, dylematach i ograniczeniach. Niektórzy widzą w niej przede wszystkim codzienną pracę na scenie – „dobrze grać, a misja sama się zrobi” – inni podkreślają konieczność nieustannego przypominania o Holokauście, historii i żydowskiej tożsamości.
Język, repertuar i wyzwania współczesne
Bryś pokazuje też, że znaczenie języka jidysz wykracza poza kwestie komunikacji scenicznej – to element tożsamości i ciągłości kulturowej. Zachowanie tradycyjnych form teatralnych pozwala aktorom działać w przestrzeni „żywej kultury”, a nie muzealnej rekonstrukcji. Jednocześnie książka ukazuje, że współczesne funkcjonowanie teatru w Polsce wiąże się z wyzwaniami społecznymi i politycznymi: brak stałej siedziby, problemy z marketingiem repertuaru i specyfika widowni, która często nie zna ani języka, ani kontekstu historycznego spektakli.
Styl i narracja
Narracja Marty Bryś jest klarowna, przejrzysta i spójna. Autorka nie narzuca interpretacji – głosy aktorów pozostają w centrum, a jej notki i komentarze jedynie porządkują wypowiedzi i nadają im kontekst historyczny. Dzięki temu książka jest zarówno przystępna, jak i rzetelna, a równocześnie pełna osobistych, czasem dramatycznych refleksji twórców.
Publikacja Marty Bryś to nie tylko ważny dokument teatrologiczny, ale także inspirująca lektura dla wszystkich zainteresowanych kulturą żydowską, historią Polski i rolą teatru jako instytucji pamięci. Pokazuje, że Teatr Żydowski nie jest jedynie miejscem rozrywki – jest przestrzenią edukacji, refleksji i artystycznego eksperymentu. Autorka daje czytelnikowi dostęp do codzienności zespołu, jego historii, wyzwań, pasji i poczucia misji, tworząc portret instytucji żywej, złożonej i wciąż poszukującej swojego miejsca w polskiej kulturze.
