„Aniołki Mussoliniego” Roberta Urbańskiego i Michała Chludzińskiego w reż. Łukasza Czuja w Teatrze Muzycznym Roma w Warszawie. Pisze Piotr Sobierski.
Spektakl „Aniołki Mussoliniego” w reżyserii Łukasza Czuja zaczyna się od przesłuchania Tria Lescano, siostrzanego zespołu, który na przełomie lat 30. i 40. ubiegłego wieku był uwielbiany we Włoszech. Sympatia widzów, ale przede wszystkim bliskie kontakty z politykami zamieniły sesję z urzędnikiem w upokarzający pokaz siły. W ten sposób retrospektywna opowieść o córkach holenderskiej Żydówki i węgierskiego akrobaty staje się historią o narodzinach artystek, ale też cenie, jaką przyszło im zapłacić za chęć przetrwania.
Od pierwszych minut nie ma wątpliwości, że będzie to spektakl lawirujący między humorem trzech kobiecych żywiołów a tragedią, którą sprowadzają na wokalistki ich naiwność, rodzinna przeszłość i sytuacja polityczna Europy. Zanim siostry staną się gwiazdami, poznajemy ich dzieciństwo. Dwie starsze dorastają w wozie cyrkowym. Przyuczane do fachu akrobatek, zamiast chodzić do szkoły, wędrują z miasta do miasta. Od wczesnych lat uczone są, że miarą artystycznego poświęcenia ma być ból, co z perspektywy czasu zdaje się prorocze. Po wypadku ojca śpiewające córki ruszają w świat, między innymi do Egiptu. Ostatnim przystankiem są faszystowskie Włochy.
Barwne wspomnienia odsłaniają proces dojrzewania, ale radość rodzinnego życia pozostaje ulotnym wspomnieniem, częściej przesłanianym przez nieobecność najbliższych i wychowanie przez wujostwo. Zabawnie wypada przekształcanie duetu w trio z udziałem najmłodszej z sióstr, Kitty (Katarzyna Zielińska). Nowy impresario musi poskromić energię każdej z nich, ale też przełamać sprzeciw wobec przyjęcia pseudonimu, który ma przesłonić żydowskie korzenie piosenkarek. Nauka jego wymowy jest przygrywką do wyzwań, jakie przyniesie kariera w kraju rządzonym przez Benita Mussoliniego.
Twórcy umiejętnie zapędzają nas w pułapkę beztroskiej rozrywki. Duch włoskiego dolce vita unosi się nad sceną, co wzmacnia zderzenie artystycznej drogi z wielką polityką. Mechanizm wykorzystywania kultury przez władzę pozostaje znajomy. „Śpiewanie to nie zbrodnia” – mówi Sandra (Ewa Prus). Od razu słyszy od Kitty, że wszystko zależy od tego, dla kogo się śpiewa. Próbując uspokoić sumienie, dodaje od razu: „Mussolini to też człowiek”. Gwiazdy mają uświetniać polityczne widowisko, budować sympatię do przywódcy, potwierdzać, że w jego państwie żyje się dobrze. Uwielbienie publiczności nie chroni przed sprowadzeniem do służalczej funkcji. Siostry śpiewają na przekór własnym przekonaniom. Gdy w tym samym czasie ich żydowscy krewni padają ofiarą Zagłady, one na swój sposób próbują przetrwać.
Ten dualizm codzienności bardzo dobrze oddają aktorki wcielające się w tytułowe aniołki. Barbara Kurdej-Szatan bawi naiwnością i urokiem Giuditty, ale jednocześnie wzrusza, kiedy do jej bohaterki dociera skala zagrożenia. „Ja się nie wstydzę, że jestem Żydówką. Tylko ja się boję” – krzyczy. Sandra znakomitej, dawno niewidzianej na scenie teatru Ewy Prus próbuje ją uspokoić, choć zapewnienie, że są arcywłoskie, brzmi niczym fasada odwagi. Pełna ideałów Kitty Katarzyny Zielińskiej dopełnia portret sióstr o upartą potrzebę obrony własnych przekonań. Sceniczne trio prezentuje wysoki poziom wokalny. Spektakl opiera się na harmonii ich głosów, ale nie mniej istotne są barwa i siła każdej z nich.
Jedynym mężczyzną w obsadzie oglądanego przedstawienia jest Mariusz Ostrowski. Pozornie pozostaje na drugim planie, ale to jego postacie wyznaczają bieg życia sióstr. Ostrowski ze swobodą zmienia tonację kolejnych kreacji. Znakomity jako ojciec i impresario, potrafi wyjść z komediowego rytmu i poprowadzić historię w stronę niepokoju. Kardynał Schuster i Mussolini w jego wykonaniu zdają się postaciami na wskroś złymi, choć działającymi w białych rękawiczkach.
Świat radości i smutku udanie buduje scenografia Agaty Stanuli, która mieści zarówno grozę urzędniczego gabinetu, jak i estradę wokalnych popisów, stanowiąc też tło dla wizualizacji, a w głębi sceny skrywa band muzyczny, pod kierownictwem Marcina Partyki. Do tego kostiumy: eleganckie, pełne kobiecości, przełamane współczesnym rysem, ale jednocześnie korespondujące ze stylem przedwojennej estrady, w odpowiednich momentach niepozbawione scenicznego błysku.
Największą zaletą reżyserii Czuja jest to, że rewiowa forma nie osłabia dramaturgii. Dowcip rozbraja napięcie, ale pytania o odpowiedzialność artystek, a tak naprawdę każdego człowieka, wybrzmiewają czytelnie. Reżyser sprawnie prowadzi historię (scenariusz Roberta Urbańskiego i Michała Chludzińskiego) i żongluje emocjami widzów. Pomaga mu w tym również świetna muzyka wspomnianego Partyki. To spektakl utkany ze swingu i jazzu, w którym nie brakuje rytmów mogących znaleźć się na płycie Tercetu Egzotycznego, nawiązań do kultury Afryki Północnej i Włoch. Duże wrażenie robią partie ilustracyjne towarzyszące rozmowom, budujące atmosferę przesłuchania i grozę zalewającego Europę zła.
„Prawdę o nas każdy własną i jedyną sam opowie. Każdy z was na takie życie przecież lepszą zna odpowiedź” – śpiewają w finale siostry. Na scenie kameralnej Teatru Roma powstał ważny spektakl, w którym scenariusz, muzyka i aktorstwo tworzą spójny świat. Łukasz Czuj najpierw pozwala zachwycić się Triem Lescano, a zaraz potem każe przyjrzeć się cenie jego sukcesu i łatwości ferowania wyroków. Najcelniej tę historię podsumowują jednak inne słowa finałowej piosenki: „zabić się nie chciały, na złość przetrwały”.