Z Krzysztofem Babickim, reżyserem spektaklu „Umarli ze Spoon River“ w Teatrze KTO, o życiu widzianym z perspektywy śmierci, kłamstwach wypowiadanych nad grobem, czarnym humorze i teatrze, który próbuje dotknąć absolutu rozmawia Martyna Nowakowska.
Poezja Edgara Lee Mastersa towarzyszy Panu od czasów studiów. Co sprawiło, że po tylu latach postanowił Pan przenieść ją na scenę?
Z tą literaturą spotkałem się jeszcze podczas studiów polonistycznych. Maria Janion poleciła nam wówczas lekturę „Umarłych ze Spoon River“, zwracając uwagę na niezwykłe połączenie tragizmu i komizmu. Na to, że nawet na cmentarzu może być zabawnie, że śmierć wcale nie musi oznaczać końca opowieści o człowieku. Ta książka pozostała ze mną na wiele lat. Później ukazały się znakomite przekłady Michała Sprusińskiego i wielokrotnie myślałem, że jest to literatura, którą warto przenieść do teatru.
W końcu nadarzyła się właściwa okazja. Po rozmowach z Jerzym Zoniem, po obejrzeniu kilku przedstawień Teatru KTO i poznaniu jego zespołu uznałem, że to jest właśnie ten moment. Zobaczyłem świetnych aktorów, ogromny potencjał muzyczny i fantastyczną, choć kameralną przestrzeń. Przede wszystkim jednak spotkałem kompozytora Aleksandra Brzezińskiego, którego talent i wyobraźnia muzyczna pozwalają opowiedzieć tę historię w sposób, jaki od początku sobie wyobrażałem.
„Umarli ze Spoon River“ to zbiór poetyckich monologów. Jak z tych osobnych, często bardzo intymnych historii zbudować spójną opowieść teatralną?
Od początku wyobrażałem sobie ten spektakl jako przedstawienie poetycko-muzyczne. Nie jako tradycyjny wieczór poezji, w którym aktorzy kolejno recytują wiersze, ale jako pełnoprawną opowieść teatralną, budowaną jednocześnie przez literaturę, muzykę, ruch i obraz. Poezja Mastersa staje się tutaj dialogiem, działaniem scenicznym. Towarzyszy jej dwadzieścia utworów muzycznych wykonywanych na żywo. Muzyka tworzy własną dramaturgię, równoległą do dramaturgii tekstu. Ogromną rolę odgrywa także choreografia Eryka Makohona. Zależy mi, żeby te wszystkie elementy tworzyły jednorodną całość.
Jestem pod wielkim wrażeniem zespołu aktorskiego. Dawno nie pracowałem z aktorami, którzy tak znakomicie śpiewają, a jednocześnie mają w sobie tyle energii i chęci do pracy. Chciałbym, żeby powstał spektakl pełen tajemnicy, piękny plastycznie, porywający muzycznie, ale przede wszystkim poruszający widza.
Paradoks „Umarłych ze Spoon River“ polega na tym, że dopiero śmierć pozwala bohaterom opowiedzieć własną wersję wydarzeń, często zupełnie inną niż ta, którą zapamiętali żyjący. Czy jest to zatem opowieść o śmierci, czy przede wszystkim o życiu i ludzkich słabościach?
Bohaterowie Mastersa już nie żyją, ale powracają, żeby opowiedzieć nam swoje historie. O miłości, niespełnieniu, ambicjach, zazdrości, zdradach, oszustwach, drobnych podłościach i wielkich zbrodniach. O wszystkim, z czego składa się ludzkie życie.
Co ciekawe, bardzo często ich opowieści stoją w sprzeczności z tym, co zostało zapisane na nagrobkach i powiedziane podczas pogrzebów. Nagle oszust okazuje się szanowanym obywatelem, złodziej wybitnym bankierem, a człowiek, który przez całe życie krzywdził innych, staje się wzorem cnót.
Mam takie przekonanie, że nigdy nie kłamie się o ludziach tak wiele, jak podczas pogrzebów. Gdyby wszyscy naprawdę byli tacy, jak przedstawia się ich w mowach pogrzebowych, świat byłby cudownym miejscem. I właśnie z tego bierze się humor naszego przedstawienia.
Śmierć odbiera bohaterom społeczne maski, ale jednocześnie pozwala nam dostrzec komizm ich ziemskich dramatów. Jak odnaleźć właściwe proporcje między tragizmem a humorem, żeby nie odebrać tym historiom ich emocjonalnej prawdy?
Chciałbym, żeby była to czarna komedia muzyczna. Żeby momentami było strasznie i śmiesznie jednocześnie. Tak jak w życiu.
W tej poezji jest przecież bardzo dużo dramatycznych historii. Są nieszczęśliwe miłości, samobójstwa, niespełnione marzenia. Są ludzie, którzy z perspektywy śmierci patrzą na swoje dawne tragedie i nagle okazuje się, że coś, co wydawało im się końcem świata, wcale nie musiało nim być. Ale nie chciałbym, żeby widz wychodził z teatru przygnębiony. Przeciwnie. Myślę, że mimo wszystkich grzechów, błędów i ludzkich słabości jest to w gruncie rzeczy pochwała życia. Życia niedoskonałego, czasami absurdalnego, często śmiesznego, ale jednak wartego przeżycia.
W spektaklu spotykają się dwa porządki: świat żywych i umarłych. Jak przełożyć tę rzeczywistość na język sceniczny, nie uciekając się do dosłownych wyobrażeń cmentarza i zaświatów?
Nie chciałem odtwarzać na scenie dosłownego obrazu cmentarza. To byłoby zbyt oczywiste. Nasza przestrzeń, zaprojektowana przez Marka Brauna, jest umowna, pełna metafor i teatralnych przemian. Postaci pojawiają się jakby znikąd, wychodzą z tajemniczych szaf przypominających kolumbaria, czasem ukazują się w oddali, w lustrzanych odbiciach. Ale nie są to tradycyjne duchy. To ludzie bardzo realni, bliscy nam, z naszymi emocjami i słabościami.
Ważnym motywem są także nici życia oraz Parki, mitologiczne boginie ludzkiego losu. Z tych nici rodzi się zarówno opowieść, jak i przestrzeń sceniczna. Aktorzy zmieniają role, a pojedynczy przedmiot może nagle stać się czymś zupełnie innym. Chcemy wykorzystywać wyobraźnię widza, a nie podsuwać mu gotowe obrazy.
Kostiumy autorstwa Jolanty Łagowskiej-Braun będą nawiązywały do XIX wieku, ale nie zamierzamy tworzyć muzealnej rekonstrukcji epoki. Ta historia musi pozostać współczesna w sposobie opowiadania. Dotyczy to również muzyki i choreografii. Problemy mieszkańców Spoon River są zakorzenione w określonych realiach obyczajowych, ale ich emocje, pragnienia i słabości są przecież ponadczasowe.
W Pańskich spektaklach często powracają pytania o przemijanie, winę czy sens ludzkiego życia. Skąd to zainteresowanie metafizycznym wymiarem teatru?
Zawsze interesował mnie teatr rozpięty między życiem a śmiercią, między sacrum a profanum, między ziemią a niebem. Taki, który próbuje dotknąć czegoś większego niż nasza codzienność.
Miałem szczęście spotkać na swojej drodze wybitnych nauczycieli: Marię Janion, Józefa Tischnera i profesor Zofię Miodońską-Brookes. Te spotkania ukształtowały moje myślenie o literaturze i teatrze. Jestem reżyserem, który lubi wychodzić od tekstu, szukać w nim kolejnych znaczeń, zadawać pytania. Pamiętam słowa Józefa Tischnera, który powiedział mi kiedyś, że można robić komedię, można się w teatrze bawić, ale prawdziwa sztuka zawsze w jakiś sposób dotyka absolutu. Bardzo mocno zapamiętałem tę myśl.
Nie oznacza to, że teatr musi być poważny, patetyczny czy pozbawiony humoru. Wręcz przeciwnie. Czasami przez śmiech można dotrzeć do spraw ostatecznych znacznie skuteczniej niż przez najbardziej uroczysty monolog.
Mówi Pan o teatrze, który stawia pytania, zamiast udzielać gotowych odpowiedzi. Czy właśnie tego brakuje Panu we współczesnym teatrze, coraz częściej skupionym na komentowaniu bieżącej rzeczywistości?
Nie wierzę w teatr, który daje widzowi gotowe odpowiedzi. Nie przepadam za teatrem publicystycznym, który z góry wie, co jest dobre, co złe, i próbuje tę wiedzę przekazać publiczności. To bywa nieznośne, bo teatr zaczyna wtedy przypominać nauczyciela, który nieustannie poucza innych. Wolę teatr, który stawia pytania. Który pozostawia widzowi przestrzeń do własnego myślenia i odczuwania. Nawet jeżeli opowiadamy o konkretnych wydarzeniach czy ludzkich dramatach, powinniśmy szukać w nich czegoś więcej niż doraźnego komentarza.
W „Umarłych ze Spoon River“ nie zamierzamy nikogo osądzać ani pouczać. Przecież wszystkie te pytania dotyczą również nas samych. Jak przeżyliśmy życie? Co po sobie zostawimy? Co inni o nas powiedzą? A co powiedzielibyśmy o sobie, gdybyśmy po śmierci mogli jeszcze raz zabrać głos?
Wszystkie te historie, choć rozgrywają się w świecie sprzed ponad wieku, dotykają doświadczeń, które pozostają zaskakująco aktualne. Zmieniają się obyczaje, normy społeczne i język, ale ludzkie pragnienia i słabości wydają się zadziwiająco trwałe. Z jakim doświadczeniem chciałby Pan pozostawić widza po spotkaniu z mieszkańcami Spoon River?
Każdego z nas dotyczy przemijanie. Tylko człowiek bardzo naiwny może myśleć, że śmierć go ominie. Ale absolutnie nie chciałbym, żeby to przedstawienie przypominało stypę. Będzie dużo muzyki, będzie humor i zabawa teatralną formą. Będziemy się śmiać z ludzkich słabości, a chwilę później być może wzruszać historią kogoś, kto nie zdążył powiedzieć drugiemu człowiekowi, że go kocha. Taki właśnie jest świat Mastersa. Tragiczny i komiczny, okrutny i czuły, pełen sprzeczności. A przede wszystkim niezwykle ludzki.
Chciałbym, żeby widzowie wychodzili z teatru z poczuciem, że życie, mimo wszystkich naszych błędów, jest czymś naprawdę niezwykłym. I że warto je przeżyć możliwie najpełniej.
***
„UMARLI ZE SPOON RIVER“
PREMIERA:
18 grudnia 2026, godz. 19.00
19 grudnia 2026, godz. 19.00
KOLEJNE POKAZY:
31 grudnia 2026, godz. 20.00
2 stycznia 2027, godz. 19.00
3 stycznia 2027, godz. 19.00
Przekład: Michał Sprusiński
Scenariusz i reżyseria: Krzysztof Babicki
Muzyka, kierownictwo muzyczne: Aleksander Brzeziński
Choreografia i ruch sceniczny: Eryk Makohon
Scenografia: Marek Braun
Kostiumy: Jolanta Łagowska-Braun
Asystentka reżysera: Karolina Daniec-Franczyk
Producentka: Agnieszka Skowronek
Obsada: Anna Branny, Karolina Daniec-Franczyk, Aleksandra Konior-Gapys, Nina Potapowicz, Mieszko Syc, Karol Śmiałek, Jan Wróbel
Zespół muzyczny: Aleksander Brzeziński, Damian Mielec, Jakub Nieć