Urodziłam się optymistką, ale całe moje życie nie było cudowne – na przykład śmierć taty zupełnie mnie załamała. Jednak nadal piszę sztuki z happy endem. Po prostu wierzę w pozytywne zakończenie, tak jest mi łatwiej, a poza tym to trochę pisanie życzeniowe – chciałabym, żeby tak było – z Martą Guśniowską, dramatopisarką i autorką książek dla dzieci, rozmawia Mateusz Węgrzyn w kwartalniku „Wiadomości ZAiKS”.
Mateusz Węgrzyn: Jak z katedry filozofii trafiłaś do teatru?
Marta Guśniowska: Zastanawiam się, co było pierwsze, filozofia czy teatr? Pewnie filozofia, którą zaraził mnie tato, ale teatr pojawił się w moim życiu bardzo szybko – nim zaraziła mnie mama. Często oglądałyśmy razem Teatr Telewizji, dobrze pamiętam stare spektakle. A w pisaniu dla teatru zakochałam się w czasach ogólniaka. Omawialiśmy kiedyś teksty Szekspira i pomyślałam sobie: „Fantastycznie! Ktoś dla mnie napisał same dialogi”. Bo kiedy musiałam czytać o Robinsonie Crusoe ze wszystkimi długimi opisami, to miałam dość, a kiedy wczytałam się w Szekspira, stwierdziłam, jak każda młoda osoba: „Też tak umiem!”. I tak napisałam pierwszy utwór pt. „Vendetta”. Z ducha to była sztuka szekspirowska, pisana z patosem, o miłości, przyjaźni i zdradzie.
W.: Polskie, młodzieńcze „Romeo i Julia”?
G.: Tak, wszystko na raz. Moja siostra znalazła wtedy informację o warszawskim konkursie „Szukamy polskiego Szekspira”. Cała Rodzina mi kibicowała. Wysłaliśmy i dostałam wyróżnienie. Tak się zaczęła przygoda z teatrem. Byłam z siebie dumna, aż do momentu, kiedy odbyły się pokonkursowe warsztaty. Prowadzili je mój mistrz, Maciej Wojtyszko i Lilianna Bardijewska, opiekowała się nami Halina Machulska. Podczas rozmów z jurorami wyczekiwałam, co Maciej Wojtyszko powie na temat mojego wielkiego dzieła, a on się tylko uśmiechnął i stwierdził, że to znakomity pastisz komedii fredrowskiej. Tylko na moment się załamałam, że nie umiem napisać tragedii po szekspirowsku. Przerzuciłam się na komedię i tak już mi zostało.
W.: Nie zdawałaś do szkoły teatralnej?
G.: Przeszło mi to przez głowę. Tylko wtedy już myślałam o lalkarstwie. Chciałam wyjechać do Białegostoku, ale zrozumiałam, że podczas egzaminu trzeba śpiewać, skakać, tańcować i stwierdziłam, że to nie dla mnie. Stchórzyłam i poszłam na tę swoją filozofię, żeby mieć czas na pisanie. Studia filozoficznie łatwo mi szły (poza logiką matematyczną, którą oblałam), więc mogłam pisać na niektórych zajęciach i po zajęciach, aż w końcu stało się to moją podstawową pracą. Od lat mam etat w Białostockim Teatrze Lalek, więc okrężną drogą i tak tu trafiłam.
W.: W Twoich tekstach dla dzieci często pojawiają się trudne tematy, takie jak samotność, problemy dojrzewania, poszukiwanie przyjaciół i własnej tożsamości czy kompleksy. W „A niech to gęś kopnie” mówi się wprost o depresji. Dziś w teatrze trigger warnings dotyczą nie tylko środków wyrazu, ale też samej tematyki. Nie spotkaliście się z zarzutami, że „Gęś” jest jednak dla dzieci starszych niż 6-latkowie?
G.: Nie słyszałam o takich zarzutach, a przecież spektakl jest od lat grany w wielu teatrach i nagradzany. W Teatrze Animacji to mój najukochańszy tytuł. „Gęś” jest mi szczególnie bliska, obok „Onego”. Oprócz wyreżyserowania zdarzyło mi się też zagrać w tym spektaklu, bo kiedy Ela Węgrzyn, grająca Gęś, złamała nogę tuż przed ważnym wyjazdem, to ją zastąpiłam. Po pokazach zawsze wychodzimy do widzów, pokazujemy lalki, rozmawiamy i nie przypominam sobie, żeby kiedykolwiek zgłaszano zastrzeżenia. Może mieliśmy szczęście do mądrej, słuchającej widowni. Procentuje podmiotowe podejście, bez moralizatorstwa. Dzieciaki to wyczuwają i doceniają.
W.: Baśnie Andersena czy braci Grimm albo wczesne filmy animowane Disneya zawierają więcej brutalności.
G.: Oczywiście, ale współczesne dzieci są wrażliwsze. Dziś oryginalny „Czerwony Kapturek” miałby oznaczenie „15+”, byłby to po prostu horror. Mimo wszystko myślę, że wciąż warto w teatrze dla dzieci mówić o poważnych sprawach. Nawet najtrudniejszy temat można opakować w coś bardziej przyswajalnego. To, że nie poruszymy tematu śmierci dziadka czy depresji siostry, nie spowoduje, że te wyzwania znikną. Nie można dziecka zostawić z jego problemem albo powiedzieć, że nic się nie stało. Nigdy nie wiemy, co dzieje się w głowie malucha. A jeżeli porozmawiamy w rodzinie lub w szkole, przeanalizujemy trudne uczucia na przykładzie historii ze spektaklu, to podstawowa funkcja teatru zostanie spełniona.
W.: Młoda widownia często jest przebodźcowana. A Twoje teksty wymagają skupienia – w dużej mierze oparte są na grze słów, frazeologizmach, przysłowiach, humorze sytuacyjnym. W dzisiejszym teatrze coraz trudniej o utrzymanie uwagi dziecka?
G.: Nie jest tak źle. Oczywiście są spektakle, które są pełne fajerwerków, bo ich twórcy twierdzą, że jeżeli dziecko jest przebodźcowane i przyzwyczajone do tych środków, to teatr też musi je stosować. Uważam odwrotnie. Jeżeli chcemy iść na kino akcji, to idziemy do kina. Wydaje mi się, że kiedy połączy się superlalkarstwo, animację i dobry tekst, to można naprawdę zachwycić dzieciaki. Nieraz obserwuję, jak przychodzą na spektakl rozkrzyczane, a wychodzą wyciszone, z zupełnie innymi emocjami. Dzieci są dziś bardzo inteligentne, trzeba tylko mówić do nich z szacunkiem, bo szybko drobny fałsz wyłapią i zaczną się nudzić.
W.: Napisałaś ponad 100 sztuk. Większość ma pozytywne zakończenie i mało jest w nich postaci na wskroś złych. Wyczuwa się, że autorka wierzy w ludzi, nie tylko w zwierzęta. Czy to też zasługa bagażu emocjonalnego, jaki otrzymałaś w dzieciństwie?
G.: Z jednej strony, masz absolutną rację. Miałam cudowne dzieciństwo, cudownych rodziców i siostrę. Byliśmy fantastyczną, kochającą się, wspierającą rodziną. Moje dzieciństwo było szczęśliwe i może to jest główne źródło. A z drugiej strony, myślę, że rodzimy się pesymistami albo optymistami. Oczywiście można to wypracować, choć więcej zależy od konstrukcji psychicznej.
Urodziłam się optymistką, ale całe moje życie nie było cudowne – na przykład śmierć taty zupełnie mnie załamała. Jednak nadal piszę sztuki z happy endem. Po prostu wierzę w pozytywne zakończenie, tak jest mi łatwiej, a poza tym to trochę pisanie życzeniowe – chciałabym, żeby tak było.
Nie bardzo zajmuję się dramatem poważnym i problemowym, bo podczas pisania wchodzi się do pewnego świata na wiele miesięcy.A ja lubię siedzieć w świecie jasnym, zabawnym i dobrym, bo jak z niego wychodzę, to jestem naładowana fajnymi emocjami. Gdybym pisała strasznie poważne rzeczy tylko dla dorosłych, mogłoby mnie to przygnieść.
W.: Ale napisałaś „Zakład karny – o stówę” i dostałaś nagrodę w Konkursie na utwór dramatyczny dla Teatroteki. Może warto częściej próbować?
G.: Nie planuję tego, ale wszystko przede mną. „Zakład karny – o stówę” bardzo dobrze mi się pisał. Moja miłość do lalkarstwa, do teatru dla dzieci i młodzieży, jednak cały czas zwycięża. Ale kto wie?
W.: Jak to się stało, że zaczęłaś reżyserować swoje teksty?
G.: Miałam za sobą dużo premier. Niektóre bardzo mi się podobały, a na niektóre byłam wściekła, bo albo ktoś źle odczytał moje intencje, albo nie daj Boże dopisywał mi dowcipy. Pewnego razu rozmawiałam z Markiem Waszkielem, moim przyjacielem, ówczesnym dyrektorem Teatru Animacji. Zaproponował mi: „Słuchaj, zrób sobie spektakl. Pokaż wszystkim, jak powinny być wystawione Twoje teksty”. Najpierw się przestraszyłam, ale później pomyślałam, że nie mam nic do stracenia. Zaangażowałam świetnych aktorów, moich przyjaciół, i dlatego współpraca poszła super. Zebraliśmy trochę nagród. Do dziś grają „Gęś” i wysyłają mi zdjęcia ze spektakli. Reżyseria nauczyła mnie patrzeć z punktu widzenia dramaturga, lepiej rozumieć aktora i widza.
W.: Na próbach tłumaczyłaś, co autorka miała na myśli?
G.: Podczas konferencji prasowej przed premierą jeden z dziennikarzy zapytał: czy Guśniowska reżyserka nie kłóci się z Guśniowską autorką? Powiedziałam, że czasem tak. Zapytał, co wtedy robią. Odpowiedziałam, że idą na wino i rozwiązują problem. Od dawna wiem, że tekst tekstem, ale w teatrze wiele elementów musi ze sobą współgrać. Nie można walczyć o każde słowo, ono inaczej brzmi na papierze, a w teatrze można dobrze zastąpić je miną, emocją, tzw. dziejstwem, które może okazać się ciekawsze. Często ustępuję – jestem autorką, która pozwala na skreślanie, ale dopisywanie uważa za zbrodnię. Zanim zaczęliśmy próby do „Gęsi”, sama zrobiłam w scenariuszu sporo skrótów, ale później aktorzy dobrali się do tekstu pierwotnego i przyszli do mnie z prośbą: „wszystko ma wrócić, bardzo chcemy to zagrać”.
W.: W Twoich książkach ilustracje pełnią bardzo ważną funkcję. Zostawiasz ilustratorom wolną rękę?
G.: Przeważnie oddaję tekst do zilustrowania, ale to zależy od wydawnictwa. Miałam dotychczas wielkie szczęście – „Gęś” ilustrował Robert Romanowicz. W innych książkach były prace m.in. Marty Kurczewskiej, Joli Richter-Magnuszewskiej, trudno wymienić wszystkich, to są fantastyczne nazwiska. Ostatnio Wydawnictwo Wilga umożliwiło mi współpracę z Danielem de Latourem. Zrozumiał mnie w 100%, oddał moje poczucie humoru i charakter postaci. Nasz duet tekstowo-ilustratorski to strzał w dziesiątkę. Szykujemy teraz drugi tom książki pod tytułem „Kto by nie chciał mieć psa?”. A trzeci już się zaczął pisać.
Rozmawiał Mateusz Węgrzyn