Logo
Recenzje

Dwa oblicza jednego dzieciństwa. O odwadze bycia szczęśliwym

17.11.2026, 10:07 Wersja do druku

„Książka wszystkich rzeczy” Guusa Kuijera w reż. Karoliny Maciejaszek w Teatrze Telewizji. Pisze Wiesław Kowalski.

fot. Julia Dacka/archiwum TVP

„Książka wszystkich rzeczy” w reżyserii Karoliny Maciejaszek, zaprezentowana 16 listopada w Teatrze Telewizji, to spektakl, który nie kończy się wraz z ostatnią sceną, lecz jeszcze długo pozostaje w pamięci. Udany aktorsko, przemyślany inscenizacyjnie i ważny społecznie, potrafi rozśmieszyć, wzruszyć, wywołać niepokój, a przede wszystkim skłonić do konfrontacji z rzeczywistością, o której często wolimy nie wiedzieć. Pod warstwą dziecięcej fantazji, groteski i poetyckiej umowności kryje się bowiem opowieść o przemocy, strachu i krzywdzie, które potrafią zadomowić się nawet w rodzinie uchodzącej za wzorową.

Punktem wyjścia przedstawienia jest powieść holenderskiego pisarza Guusa Kuijera, jednak Karolina Maciejaszek proponuje własny sposób opowiedzenia tej historii. Jednym z najciekawszych rozwiązań jest powierzenie postaci głównego bohatera dwóm aktorom: dziewięcioletniego Tomasa gra Patryk Krok, a jego dorosłą wersję Mateusz Górski. Nie chodzi wyłącznie o możliwość spojrzenia na minione wydarzenia z perspektywy czasu. Taki układ pozwala pokazać, jak dziecięce doświadczenia pozostają w człowieku na długo po przekroczeniu progu dorosłości i jak trudno oddzielić to, co się przeżyło, od tego, co się później zrozumiało.

Dorosły Tomas powraca do własnej przeszłości, ale nie jest jedynie narratorem porządkującym wspomnienia. Jego obecność sprawia, że wydarzenia rozgrywające się na ekranie nabierają dodatkowego znaczenia. Dziecko doświadcza świata, którego reguł jeszcze nie rozumie, dorosły zaś wie już, jakie konsekwencje miały tamte sytuacje. Obaj bohaterowie pozostają ze sobą w nieustannym dialogu, choć nie zawsze musi on przybierać formę bezpośredniej rozmowy. Szczególnie interesujące jest to, że dorosłość nie unieważnia dziecięcego lęku ani nie pozwala całkowicie uwolnić się od dawnych przeżyć. Pamięć okazuje się czymś więcej niż zapisem przeszłości – jest częścią tożsamości, z którą trzeba nauczyć się żyć.

Największe uznanie należy się Patrykowi Krokowi. Jego Tomas to kreacja znakomita, dojrzała w aktorskim wyrazie, a jednocześnie zachowująca autentyczność dziecięcej ekspresji. Młody aktor nie buduje postaci wyłącznie na smutku, lęku i bezradności. Przeciwnie, jego bohater jest pełen życia, ciekawości, przekory i poczucia humoru. Ma w sobie energię, której nie potrafi odebrać mu nawet domowa atmosfera oparta na strachu i podporządkowaniu.

Największą siłą tej roli jest umiejętność płynnego przechodzenia od dziecięcej beztroski do emocji, których ciężar zdecydowanie przekracza wiek bohatera. Krok nie ucieka się do przesadnej ekspresji ani łatwych efektów. Często wystarczy spojrzenie, zawahanie, zmiana tonu głosu czy nagłe wyciszenie, by pokazać chłopca, który nauczył się rozpoznawać nastroje dorosłych i przewidywać ich reakcje. W tych drobnych gestach kryje się dramat dziecka zmuszonego zbyt wcześnie do mierzenia się z doświadczeniami, które nie powinny być jego udziałem.

To właśnie dzięki tej powściągliwości i wewnętrznej prawdzie Tomas staje się jedną z najbardziej wyrazistych postaci przedstawienia. Patryk Krok nie próbuje konkurować z dorosłymi wykonawcami intensywnością środków wyrazu. Tworzy bohatera na własnych zasadach, zachowując jego indywidualność, wrażliwość i dziecięcą perspektywę. To rola, która potwierdza, jak wiele może osiągnąć młody aktor, jeśli otrzyma przestrzeń do stworzenia pełnowymiarowej postaci.

Istotnym dopełnieniem tej kreacji jest Mateusz Górski jako dorosły Tomas. Aktor unika sentymentalizmu i nie narzuca widzowi jednego sposobu interpretowania przeszłości. W jego postaci wyczuwalny jest dystans, ale również czułość wobec chłopca, którym kiedyś był. Górski przekonująco pokazuje człowieka, który mimo upływu lat nie uwolnił się całkowicie od dawnych doświadczeń. Dzięki temu spotkanie obu Tomasów staje się czymś więcej niż zabiegiem narracyjnym — pozwala zobaczyć, jak dzieciństwo odciska się na dorosłym życiu.

Historia rozgrywa się w domu, który na pierwszy rzut oka mógłby uchodzić za ostoję porządku. Jest rodzina, codzienna rutyna, wspólne posiłki i religijne praktyki. Jednak pod tą powierzchnią kryje się rzeczywistość podporządkowana woli ojca, traktującego najbliższych jak osoby pozbawione prawa do własnego zdania. Własną brutalność uzasadnia religijnymi zasadami, a przemoc przedstawia jako element wychowania i moralnej dyscypliny. To szczególnie niebezpieczny mechanizm: krzywda zostaje ubrana w język powinności, a posłuszeństwo zaczyna uchodzić za cnotę.

Spektakl nie proponuje jednak łatwego oskarżenia religii jako takiej. Jego ostrze wymierzone jest w fanatyzm, dogmatyczne myślenie i wykorzystywanie wiary do usprawiedliwiania przemocy. Ciekawie wybrzmiewa w tym kontekście postać Jezusa, granego przez Roba Wasiewicza. Nie jest on monumentalnym, niedostępnym symbolem, lecz kimś bliskim chłopcu, partnerem rozmowy, czasem wręcz ironicznym komentatorem rzeczywistości. Ich spotkania przynoszą przedstawieniu sporo humoru, ale nie sprowadzają się do komediowego przerywnika. Tomas szuka w tej postaci odpowiedzi na pytania, których nie potrafi zadać ojcu. Próbuje zrozumieć, dlaczego świat urządzony rzekomo według boskich praw dopuszcza tak wiele niesprawiedliwości.

Wyobraźnia Tomasa ma w tym świecie szczególne znaczenie. Nie jest jedynie dziecięcą skłonnością do wymyślania niezwykłych historii, ale sposobem zachowania wewnętrznej niezależności. Chłopiec tworzy własny porządek, w którym może zadawać pytania, wyrażać emocje i nazywać rzeczy, o których w rodzinnym domu nie wolno mówić. Opowieść staje się dla niego przestrzenią wolności, niedostępną ojcowskiej kontroli. Nie usuwa zagrożenia, ale pozwala Tomasowi nie utożsamić całego świata z tym, co dzieje się za drzwiami jego mieszkania.

Maciejaszek potrafi przełożyć ten wewnętrzny wymiar opowieści na język telewizyjnego obrazu. Realistyczne sceny rodzinne sąsiadują z obrazami o surrealistycznym charakterze, rysunkami i animacyjnymi rozwiązaniami. Zestawienie tych porządków nie sprawia wrażenia formalnej ozdoby. Przeciwnie, pomaga zrozumieć, dlaczego rzeczywistość oglądana oczami dziecka może być jednocześnie fascynująca i przerażająca. Reżyserka nie traktuje fantastycznych elementów jako sposobu na złagodzenie trudnego tematu. Pozwala im współtworzyć dramaturgię, dzięki czemu przedstawienie zyskuje własny rytm i nie zamienia się w realistyczny zapis rodzinnego dramatu.

Ważną postacią tej opowieści jest pani von Amersfoort, w którą wciela się Izabela Kuna. Aktorka tworzy bohaterkę ekscentryczną, nieoczywistą, wymykającą się społecznym schematom. Jej wygląd i zachowanie budzą nieufność otoczenia, ale to właśnie ona okazuje się jedną z nielicznych osób zdolnych dostrzec dramat rozgrywający się za sąsiednią ścianą. Kuna znakomicie odnajduje równowagę między komizmem a powagą. Jej postać jest barwna, chwilami groteskowa, lecz nie staje się karykaturą. Pod warstwą osobliwości kryje się człowiek o ogromnej wrażliwości i odwadze. Aktorka przekonująco pokazuje, że dobroć nie musi przybierać konwencjonalnych form, a moralna przyzwoitość nie zawsze idzie w parze z tym, co społeczeństwo uznaje za normalne.

Równie istotna jest kreacja Marty Ścisłowicz w roli matki Tomasa. Jej bohaterka nie została sprowadzona do cierpienia i bierności. Widać w niej zmęczenie wieloletnim życiem pod dyktando męża, poczucie winy i bezradność, ale również tlącą się potrzebę zmiany. To portret kobiety, która przez lata nauczyła się funkcjonować w warunkach permanentnego zagrożenia, stopniowo tracąc wiarę we własną sprawczość. Ścisłowicz pokazuje ten dramat bez nadmiernego eksponowania emocji. Jej bohaterka nie staje się nagle osobą zdolną do zdecydowanego sprzeciwu. Odzyskiwanie odwagi jest procesem, w którym znaczenie mają zarówno własne doświadczenia, jak i pomoc innych.

Wątek kobiet wspierających się w obliczu przemocy należy do istotnych społecznie elementów spektaklu. Pani von Amersfoort, matka i siostra Tomasa reprezentują różne postawy, ale łączy je stopniowo budująca się świadomość, że nie można dłużej pozostawać obojętnym. Przedstawienie przypomina, że przemoc domowa nie jest wyłącznie prywatną sprawą rodziny. Milczenie otoczenia może bowiem stać się dodatkowym zabezpieczeniem sprawcy. Czasami zmianę zapoczątkowuje ktoś z zewnątrz – człowiek, który nie odwraca wzroku i nie udaje, że nie słyszy tego, co dzieje się za sąsiednią ścianą.

Na uznanie zasługuje konsekwencja reżyserska Karoliny Maciejaszek. Jej debiut w Teatrze Telewizji jest propozycją odważną tematycznie, ale wolną od epatowania cierpieniem. Reżyserka nie zamienia przemocy w widowiskowy efekt i nie szuka łatwych wzruszeń. Buduje przedstawienie na kontrastach: między zewnętrznym porządkiem a wewnętrznym chaosem, dziecięcą swobodą a dorosłą opresją, humorem a doświadczeniem krzywdy. Dzięki temu trudne treści nie zostają osłabione przez poetycką formę. Przeciwnie, zyskują dodatkowy wymiar, a widz może spojrzeć na dramat bohatera z perspektywy wykraczającej poza samą fabułę.

Wśród wielu tematów poruszonych w przedstawieniu szczególnie mocno wybrzmiewa kwestia szczęścia. Marzenie Tomasa jest zaskakująco proste, ale w kontekście jego doświadczeń nabiera niemal heroicznego charakteru. Chłopiec nie chce zdobywać władzy, sławy ani bogactwa. Nie marzy o odwecie. Chce dorosnąć i być szczęśliwym. W świecie, w którym najbliżsi dorośli nie potrafią zapewnić mu bezpieczeństwa, takie pragnienie staje się formą sprzeciwu wobec rzeczywistości, która próbuje odebrać mu prawo do własnego życia. Szczęście nie oznacza tu zapomnienia o krzywdzie, lecz nadzieję, że nie musi ona wyznaczać całej przyszłości.

„Książka wszystkich rzeczy” nie podsuwa widzowi gotowych odpowiedzi. Pozostawia go z pytaniami o odpowiedzialność, granice posłuszeństwa, sens wiary i obowiązek reagowania na krzywdę. Jej siła polega na tym, że nie zamienia tych problemów w publicystyczny wykład. Opowiada o konkretnym dziecku, jego lękach, marzeniach i sposobach radzenia sobie z rzeczywistością, a przez tę jednostkową historię dotyka spraw znacznie powszechniejszych, niż chcielibyśmy przyznać.

Po obejrzeniu „Książki wszystkich rzeczy” pozostaje przede wszystkim myśl o tym, jak wiele może zmienić spotkanie z drugim człowiekiem. Czasami początkiem odmiany losu jest czyjaś odwaga, czasami gotowość wysłuchania, a czasami zwykła decyzja, by nie odwracać wzroku. W historii Tomasa szczególnie ważne staje się przekonanie, że dzieciństwo nie powinno być czasem oswajania strachu, a szczęście nie może być przywilejem, na który trzeba zasłużyć posłuszeństwem.

Teatr Telewizji otrzymał przedstawienie mądre, potrzebne i bardzo dobrze zagrane. Szczególne brawa należą się Patrykowi Krokowi, którego Tomas pozostaje w pamięci jako chłopiec pełen życia, humoru i wewnętrznej siły. Dobrze przemyślana relacja między dziecięcą i dorosłą wersją bohatera, interesujące aktorstwo całego zespołu oraz wyobraźnia inscenizacyjna Karoliny Maciejaszek składają się na spektakl, który nie tylko porusza, ale też przypomina o odpowiedzialności za drugiego człowieka. To jeden z tych wieczorów z Teatrem Telewizji, po których trudno bezrefleksyjnie wrócić do codzienności

Źródło:

Materiał nadesłany

Sprawdź także