Logo
Recenzje

Zachwyt, którego nie było

16.11.2026, 16:30 Wersja do druku

„Słodki ptak młodości” Tennessee Williamsa w reż. Małgorzaty Bogajewskiej w Teatrze Narodowym w Warszawie. Pisze Wiesław Kowalski.

fot. Joanna Siwiec i Bartłomiej Barczyk

„Słodki ptak młodości” Tennessee Williamsa w reżyserii Małgorzaty Bogajewskiej, wystawiony na scenie Teatru Narodowego, zapowiadał się jako opowieść o samotności, potrzebie miłości i świecie uzależnionym od cudzej uwagi. Tym większe rozczarowanie przynosi konfrontacja tych zapowiedzi z teatralnym rezultatem. Nie chodzi o to, że spektakl jest nieudany w każdym swoim elemencie. Problem polega raczej na tym, że nie potrafi przekonać do własnego odczytania dramatu, a sensy deklarowane przez reżyserkę pozostają w dużej mierze na poziomie programu i wywiadów towarzyszących premierze. Przedstawienie mówi o samotności, ale nie pozwala jej odczuć; podejmuje temat niespełnionej bliskości, lecz nie buduje przejmującej relacji między bohaterami. Choć przygląda się światu, w którym wszyscy zabiegają o uwagę, samo nie potrafi jej na dłużej zatrzymać.

A przecież punkt wyjścia był obiecujący. Bogajewska mówiła o narcyzmie współczesnego świata, o potrzebie nieustannego potwierdzania własnej wartości w oczach innych, o rzeczywistości, w której polityka i kultura coraz bardziej przypominają rywalizację o popularność. Interesowało ją zestawienie dwóch porządków: świata artystycznego, uzależnionego od sławy, oraz polityki, w której wizerunek wypiera wartości, program i odpowiedzialność. W centrum tej interpretacji miała znaleźć się jednostka tak bardzo spragniona aprobaty, że traci zdolność nawiązywania autentycznych relacji.

To trafny trop, szczególnie w przypadku Williamsa. Jego bohaterowie próbują uciec od prawdy o sobie, od przeszłości i od świadomości przemijania. Chance Wayne wraca do rodzinnego miasteczka, wciąż wierząc, że kariera aktorska jest w jego zasięgu. Alexandra del Lago, niegdyś gwiazda filmowa, usiłuje podtrzymać przekonanie o własnej atrakcyjności i znaczeniu. Oboje potrzebują cudzego spojrzenia: on liczy, że znajomość z aktorką otworzy mu drogę do kariery, ona szuka w młodym mężczyźnie potwierdzenia, że wciąż może być pożądana. Ich spotkanie mogłoby stać się przejmującym obrazem dwóch odmian tego samego lęku – przed odrzuceniem, utratą znaczenia i niewidzialnością.

W warszawskim przedstawieniu ta możliwość nie zostaje jednak w pełni wykorzystana. Bohaterowie zbyt często sprawiają wrażenie figur podporządkowanych z góry przyjętej diagnozie. Narcystyczna osobowość, kult sukcesu, kryzys wizerunku i potrzeba społecznego uznania są rozpoznawalne, ale nie nabierają odpowiedniej dramaturgicznej siły. Zamiast odkrywać te mechanizmy poprzez zachowania postaci, spektakl zdaje się przede wszystkim je ilustrować. A sama trafność obserwacji nie wystarcza jeszcze, by powstało poruszające przedstawienie.

Najbardziej odczuwam to w relacji Chance'a i Alexandry. Nie jest ona przecież wyłącznie historią młodego mężczyzny wykorzystującego starzejącą się gwiazdę ani kobiety, która próbuje odzyskać poczucie atrakcyjności. Oboje zawierają rodzaj transakcji: ona kupuje sobie złudzenie młodości, on upatruje w niej szansy na przyszłość. Żadne nie otrzymuje jednak tego, czego naprawdę pragnie. Pod powierzchnią wzajemnych korzyści kryje się rozpaczliwa potrzeba bliskości, której nie potrafią sobie ofiarować. Właśnie ten paradoks – pragnienie drugiego człowieka połączone z niezdolnością do prawdziwego spotkania – powinien stanowić emocjonalne centrum spektaklu. Tymczasem nie odczułem, by relacja tej dwójki odsłaniała coś szczególnie bolesnego. Pozostała dla mnie przede wszystkim elementem fabuły, a nie doświadczeniem, które angażuje widza.

Szczególne zainteresowanie budzi oczywiście rola Gabrieli Muskały, która mierzy się z postacią Alexandry del Lago. Pamiętam ją przede wszystkim z gdańskiego przedstawienia Grzegorza Wiśniewskiego, w którym grała Dorota Kolak. Nie chodzi o to, by oczekiwać od Muskały powtórzenia tamtej kreacji. To znakomita aktorka, dysponująca środkami pozwalającymi na stworzenie postaci złożonej i nieoczywistej. Nie mam też pretensji do wykonawców, którzy realizują zadania wyznaczone przez reżyserię. Mam natomiast poczucie, że warszawska inscenizacja nie buduje dostatecznie mocnego napięcia między postaciami, a przez to ogranicza możliwości aktorskiego wybrzmienia dramatu.

Wiśniewski znalazł dla tekstu Williamsa formę opartą na prostocie i scenicznej konkretności. Oszczędna przestrzeń z palmą nie była dekoracyjnym dodatkiem, lecz znakiem marzenia o innym życiu, które zderza się z doświadczeniem porażki. Reżyser skupiał uwagę na ciałach, gestach, szczegółach i wzajemnych zależnościach bohaterów. Dzięki temu emocje nie wymagały dodatkowego objaśniania. Wystarczyło obserwować, jak postaci próbują zachować pozory, jak się poniżają, wykorzystują i bronią przed własną bezradnością.

Ważne było również wyważenie prywatnego dramatu i politycznego tła. Boss Finley w interpretacji Krzysztofa Matuszewskiego nie potrzebował ostentacyjnych gestów, by ujawnić swoją przemoc. Jego władza przejawiała się w pozornie zwyczajnych zachowaniach, w kontroli nad rodziną i lokalną społecznością, w umiejętności ukrywania interesowności pod językiem moralności. Polityczny wątek nie był szczególnie odkrywczy, ale miał wyraźne konsekwencje dla życia pozostałych postaci. Władza Finleya nie pozostawała abstrakcyjnym zjawiskiem – ingerowała w ich decyzje, ciała i przyszłość.

Bogajewska zapowiadała, że interesuje ją polityka jako widowisko, w którym liczą się przede wszystkim atrakcyjny obraz, rozpoznawalność i umiejętność zdobywania publicznej uwagi. To temat aktualny, ale jego obecność w dramacie nie wystarcza do stworzenia spójnej wypowiedzi. Trzeba jeszcze pokazać, w jaki sposób mechanizmy rządzące karierą Chance'a i pozycją Bossa Finleya wzajemnie się oświetlają. W warszawskim spektaklu nie zawsze dostrzegałem takie powiązanie. Dwa światy, które według deklaracji reżyserki miały się ze sobą zderzyć, nie tworzą dostatecznie wyrazistego układu. Pozostają raczej sąsiadującymi tematami niż częściami jednej teatralnej opowieści.

Mam również wątpliwości wobec adaptacji i dokonanych skrótów. Współczesna inscenizacja nie musi oczywiście zachowywać każdego elementu dramatu Williamsa. Przeciwnie, tekst napisany w latach pięćdziesiątych wymaga dziś świadomej pracy nad językiem i dramaturgią. Ingerencje powinny jednak wzmacniać przyjętą interpretację, porządkować akcję albo wydobywać nowe znaczenia. W tym przypadku nie zawsze rozumiałem, czemu służą. Niektóre skróty zamiast zagęszczać opowieść osłabiają jej ciągłość, a relacje między bohaterami tracą przez to część psychologicznej czytelności.

Istotna jest także różnica między przekładem Jakuba Roszkowskiego, wykorzystanym w Gdańsku, a tłumaczeniem Jacka Poniedziałka, po które sięgnęła Bogajewska. Nie sprowadzałbym jednak odmienności obu przedstawień do wyboru tłumacza. Przekład może zmienić temperaturę dialogów, sposób charakteryzowania postaci i brzmienie całego świata przedstawionego, ale ostateczny kształt spektaklu zależy od decyzji reżyserskich. Wiśniewski budował przedstawienie poprzez konkret, cielesność i relacje aktorskie. Bogajewska postawiła na interpretację bardziej konceptualną, ale nie zdołała nadać jej w pełni przekonującej formy.

Największe rozczarowanie wiąże się jednak z brakiem emocjonalnego zaangażowania. Williams nie oferuje łatwego pocieszenia. Jego bohaterowie są uwikłani w przemoc, wstyd, niespełnienie i własne złudzenia. Nie oczekuję, że teatr musi wzruszać za wszelką cenę, ale nawet chłodna, zdystansowana inscenizacja powinna wytworzyć napięcie, które nie pozwoli widzowi pozostać obojętnym. Tymczasem po premierowym przedstawieniu pozostało mi przede wszystkim poczucie niewykorzystanej możliwości. Nie przekonała mnie ani interpretacja, ani sposób, w jaki została przełożona na sceniczne działanie.

Wychodząc z Teatru Narodowego, wracałem więc do pytania, które towarzyszyło mi jeszcze przed premierą: po co dziś wystawiać „Słodkiego ptaka młodości” i co można za jego pomocą powiedzieć? Bogajewska wskazywała interesujące tropy, ale nie znalazłem dla nich wystarczającego potwierdzenia w przedstawieniu. Dramat Williamsa nadal daje wiele możliwości, wymaga jednak precyzji w budowaniu relacji i odwagi w konfrontowaniu widza z ludzką słabością. W warszawskiej realizacji zabrakło mi przede wszystkim scenicznej energii, która pozwoliłaby te możliwości uruchomić.

Paradoksalnie „Słodki ptak młodości” w Teatrze Narodowym mówi o potrzebie uznania, ale sam nie potrafi go zdobyć. A przecież teatr, podobnie jak jego bohaterowie, nie powinien poprzestawać na przekonaniu, że ma coś ważnego do powiedzenia. Musi jeszcze znaleźć sposób, by widz rzeczywiście tego doświadczył.

Źródło:

Materiał nadesłany

Sprawdź także