Logo
Recenzje

Farsa pod kontrolą, czyli anatomia kłamstwa

16.11.2026, 17:20 Wersja do druku

„Okno na parlament” Raya Cooneya w reż. Krystyny Jandy w Och-Teatrze w Warszawie. Pisze Wiesław Kowalski.

fot. Robert Jaworski

Niektóre teksty dramatyczne z biegiem lat tracą swoją siłę, inne natomiast zachowują świeżość i niezmiennie ujawniają ogromny potencjał sceniczny. Do tej drugiej kategorii należy bez wątpienia „Okno na parlament” Raya Cooneya. Brytyjski autor doskonale rozumiał, że człowiek postawiony w obliczu kompromitacji potrafi wykazać się znacznie większą pomysłowością niż w sytuacji pełnego bezpieczeństwa. Każde kolejne kłamstwo, mające być sposobem na wyjście z opresji, staje się początkiem następnego problemu. Z pozornie niewinnej próby ukrycia romansu rodzi się lawina zdarzeń, nad którą bohaterowie szybko tracą kontrolę. Krystyna Janda, realizując tę farsę w Och-Teatrze, udowadnia, że doskonale rozumie zarówno mechanizm dramaturgiczny tekstu, jak i jego teatralną energię.

To już moje trzecie spotkanie z „Oknem na parlament”. Wcześniej oglądałem realizację w Teatrze Kwadrat oraz spektakl Dariusza Taraszkiewicza „Prawy do lewego”, prezentowany na Scenie Relax. Każda z tych inscenizacji proponowała nieco inne podejście do materiału Cooneya. Najmniej przekonała mnie realizacja Kwadratu, między innymi ze względu na przeniesienie akcji w polskie realia i związane z tym spolszczenie postaci. Nie jestem przeciwnikiem adaptacyjnych zabiegów, ale w tym przypadku oryginalny kontekst wydaje mi się wystarczająco atrakcyjny i nie wymaga tak daleko idącej ingerencji. Polityczna tożsamość bohaterów stanowi przecież część komediowego mechanizmu, a nie tylko tło dla miłosnych perypetii.

„Prawy do lewego” Dariusza Taraszkiewicza zapamiętałem przede wszystkim dzięki Ewie Gawryluk, która z powodzeniem przejęła główną rolę, nadając postaci własny charakter i komediową energię. Odwrócenie pierwotnej koncepcji obsadowej nie stanowiło problemu, przeciwnie – pokazało elastyczność farsowej konstrukcji autora „Maydaya”. Był to spektakl przyzwoity, sprawnie prowadzony, choć nie wszystkie elementy zespołowej gry układały się w równie przekonującą całość. Na tym tle inscenizacja Krystyny Jandy okazuje się zdecydowanie najpełniejsza. Nie dlatego, że proponuje radykalnie nową interpretację, lecz dlatego, że najkonsekwentniej wydobywa możliwości tkwiące w samym utworze.

Janda nie próbuje na siłę uwspółcześniać Cooneya ani dopisywać mu znaczeń, których tekst nie potrzebuje. Nie szuka również pretekstu do demonstracyjnej satyry politycznej. Parlament, partyjne podziały i ministerialne stanowisko głównego bohatera są ważne o tyle, o ile zwiększają stawkę jego prywatnego oszustwa. Richard Willey, minister brytyjskiego rządu, chciałby po prostu spędzić miły wieczór z sekretarką opozycji. Wystarczyłoby zachować dyskrecję, gdyby nie ciało znalezione w hotelowym apartamencie, niespodziewani goście, zazdrośni małżonkowie i konieczność wymyślania kolejnych wersji wydarzeń. Wkrótce minister przestaje myśleć o samym romansie, a całą energię poświęca ratowaniu własnego, starannie budowanego wizerunku.

„Okno na parlament” można odczytać jako opowieść o człowieku, który tak bardzo przywykł do zarządzania rzeczywistością za pomocą słów, że w końcu zaczyna wierzyć we własne kłamstwa. Willey nie tyle rozwiązuje problemy, ile zarządza ich widzialnością. Próbuje decydować, kto może coś zobaczyć, kto powinien czegoś nie wiedzieć i jaką wersję zdarzeń przedstawić kolejnemu rozmówcy. Hotelowy apartament staje się przestrzenią nieustannej manipulacji. Każde wejście do pokoju oznacza zagrożenie, każde wyjście daje chwilową nadzieję na odzyskanie kontroli. Tyle że w świecie Cooneya jest ona wyjątkowo nietrwała.

Krzysztof Stelmaszyk znakomicie radzi sobie z rolą Richarda Willeya. Jego bohater nie jest jedynie politykiem przyłapanym na romansie, lecz człowiekiem, który nawet w sytuacji całkowitej kompromitacji nie potrafi zrezygnować z przekonania, że wszystko da się jeszcze jakoś załatwić. Stelmaszyk buduje postać z dużą precyzją, nie uciekając w farsową szarżę. Komizm wynika przede wszystkim z kontrastu między coraz bardziej absurdalnym położeniem a próbami zachowania pozorów godności. Aktor znakomicie operuje tempem wypowiedzi, zmianami nastroju i reakcjami na kolejne komplikacje. Potrafi być jednocześnie sprawczy i bezradny. Jego minister chce uchodzić za człowieka panującego nad sytuacją, choć widz od początku wie, że stopniowo traci grunt pod nogami.

Niemniej interesująco wypada Krystian Pesta jako George Pigden, sekretarz ministra. To postać, której dramaturgiczna funkcja wykracza daleko poza rolę pomocnika głównego bohatera. Początkowo George jest człowiekiem podporządkowanym, nieśmiałym i zagubionym, przyzwyczajonym do wykonywania poleceń oraz ponoszenia konsekwencji cudzych decyzji. Stanowi przeciwieństwo Willeya: nie dysponuje ani jego pozycją, ani pewnością siebie, ani umiejętnością manipulowania otoczeniem. Zostaje jednak wciągnięty w sytuację, w której musi improwizować, kłamać i odgrywać kolejne role.

Pesta znakomicie wykorzystuje tę przemianę. Nie sprowadza jej do prostego przejścia od nieudacznika do amanta, lecz buduje ją stopniowo, z wyczuciem komediowej przesady. Kreowany przez niego George ma w sobie coś rozbrajającego, a zarazem nie jest postacią jednowymiarową. Aktor umiejętnie operuje zarówno drobnym gestem, zawahaniem czy nerwową reakcją, jak i mocniejszymi środkami komicznymi. Co szczególnie cenne, nie traci wiarygodności nawet wtedy, gdy sytuacje stają się skrajnie nieprawdopodobne. Nie zabiega przy tym nieustannie o śmiech widza. Czasem wystarczy, że z całą powagą próbuje sprostać zadaniu skazanemu na porażkę.

Na osobne uznanie zasługuje Mirosław Kropielnicki jako hotelowy kelner. To rola, która mogłaby pozostać jedynie efektownym dodatkiem do głównej intrygi, tymczasem aktor nadaje jej wyrazistą osobowość. Jego bohater doskonale zna reguły hotelowego świata, ale wie również, że w odpowiednich okolicznościach każda usługa ma swoją cenę. Kropielnicki nie próbuje konkurować z rozgorączkowanymi uczestnikami wydarzeń. Przeciwnie, jego komizm rodzi się z osobliwego spokoju, pozornej obojętności wobec narastającego chaosu i umiejętności pojawiania się dokładnie wtedy, kiedy jest potrzebny – albo kiedy jego obecność staje się dla ministra kolejnym kłopotem. To kreacja świadoma, oparta na charakterystycznym sposobie mówienia i poruszania się.

Siła przedstawienia nie sprowadza się jednak do trzech wymienionych kreacji. Jedną z jego największych zalet jest wyrównany poziom aktorski całego zespołu. W farsie nawet najlepsza rola nie uratuje przedstawienia, jeśli partnerzy nie potrafią utrzymać wspólnego rytmu. Cooney konstruuje swoje sztuki jak system naczyń połączonych: najmniejsza zmiana w zachowaniu jednej postaci natychmiast wpływa na sytuację pozostałych. W Och-Teatrze ten warunek zostaje spełniony. Lidia Sadowa jako Pamela, żona ministra, wnosi do przedstawienia dystans i groteskę, nie ograniczając swojej bohaterki do roli przeszkody na drodze niewiernego męża. Weronika Warchoł jako Jane Worthington dobrze odnajduje się w roli kobiety, której romantyczne oczekiwania zderzają się z absurdalną rzeczywistością, a Sandra Korzeniak jako Gladys umiejętnie wykorzystuje kontrast między oficjalną powściągliwością a nieoczekiwanymi zmianami zachowania.

Reżyseria Krystyny Jandy zasługuje na uznanie przede wszystkim za umiejętność zachowania właściwych proporcji. W farsie bardzo łatwo przekroczyć granicę, za którą komizm przestaje bawić, a zaczyna być jedynie hałaśliwy. Można mnożyć gesty, podnosić głos i przyspieszać dialogi, ale niekoniecznie prowadzi to do lepszego efektu. Janda zdaje się wiedzieć, że najważniejsza jest precyzja, a nie demonstracja komediowego temperamentu. Nie szuka dodatkowych środków, bo siła przedstawienia tkwi w samym tekście Cooneya i konsekwencji jego scenicznej realizacji.

W programie do przedstawienia Cezary Żak słusznie przypomina, że farsa nie jest synonimem bylejakości, chaosu czy groteskowego bałaganu. Przeciwnie, wymaga perfekcji, techniki i prawdy aktorskiej. W tym kontekście spektakl Jandy można potraktować jako udaną obronę gatunku, który bywa niesłusznie lekceważony, a przecież stawia przed aktorami zadania nie mniejsze niż wiele bardziej prestiżowych form teatralnych.

Wychodząc z Och-Teatru, miałem poczucie, że obejrzałem nie tylko bardzo zabawną farsę, ale przede wszystkim przedstawienie znakomicie zorganizowane od strony aktorskiej. Stelmaszyk, Pesta i Kropielnicki tworzą role, które szczególnie zapadają w pamięć, jednak ich sukces wynika również z jakości partnerowania i sprawności całego zespołu. To właśnie zespołowość przesądza o przewadze inscenizacji Krystyny Jandy nad pozostałymi realizacjami, które miałem okazję wcześniej zobaczyć.

Źródło:

Materiał nadesłany

Sprawdź także