Nagroda Teatralna Złota Maska to prestiżowy laur przyznawany ludziom teatru na Śląsku od 1967 r. Przez dekady przyznawała go komisja złożona z teatrologów, pisarzy, twórców teatralnych i publicystów kulturalnych. Ostatnio okazało się wszakże, że brakuje jej umocowania politycznego. Pisze Jan Picheta w „Tygodniku NIE”.
fot. Tomasz Żak/ archiwum UMWS
Do jesieni zeszłego roku na czele komisji stał Tomasz Kordon – b. dyrektor Teatru Małego w Tychach i redaktor naczelny „Tyskiego Magazynu Kulturalnego”. W skład komisji wchodzili znani na Śląsku ludzie teatru: selekcjoner najważniejszych polskich festiwali teatralnych Michał Centkowski, badaczka dramatu i teatru XX w. prof. Joanna Warońska-Gęsiarz, redaktor portalu encyklopediateatru.pl Janusz Legoń, teatrolożka Magdalena Legendź – a także cenieni publicyści, od zawsze zajmujący się kulturą: ikona śląskiego dziennikarstwa Henryka Wach-Malicka, autorka dziesiątek książek i recenzentka teatralna miesięcznika „Śląsk” Marta Fox czy legendarny radiowiec Marek Mierzwiak, który w 1980 r. współtworzył NSZZ Solidarność Polskiego Radia Katowice, aby rozwiązać ją, gdy Solidarność ogólnopolska za rządów PiS utraciła pion moralny. W sumie – było to 13-osobowe grono znawców i pasjonatów teatru; wielu z nich pracowało w komisji od dekad.
Od paru lat przebąkiwano jednak, że niektórzy dyrektorzy śląskich teatrów są z komisji niezadowoleni, bo nie zostają należycie doceniani. I że trzeba ten areopag pogonić, bo to starcy, nieznający trendów we współczesnym teatrze. Zasiedzieli się – mamy ich dość. No i stało się! Członkowie kapituły otrzymali pismo podpisane przez marszałka województwa śląskiego Wojciecha Saługę: „Informuję, że Zarząd Województwa Śląskiego uchwałą nr 1181/27/VII/2024 z dnia 18 września 2024 r. odwołał dotychczasową komisję nagrody teatralnej Złota Maska w województwie śląskim i powołał ją w nowym składzie. Proszę przyjąć podziękowania”… Członkowie komisji byli – delikatnie mówiąc – zaskoczeni. Zarząd województwa nigdy wcześniej nie mieszał się do składu komisji ani do jej prac – a niektórzy z nich przyznawali Złote Maski od 20 czy 30 lat. – Nikt mnie nie poinformował oficjalnie o decyzji władz wojewódzkich. Powiedział mi o tym dopiero ktoś, ktoś zauważył uchwałę na stronie urzędu marszałkowskiego – mówi członkini odwołanej komisji Danuta Lubina-Cipińska, była szefowa działu kultury katowickiej „GW”. – Nie chodziło nawet o sam fakt odwołania, tylko o formę... Odebrałyśmy to, razem z kilkoma koleżankami, jako rodzaj czystki. Najbardziej zdumiewało jednak to, że komisja – która pracowała od początku roku, chodząc na wszystkie śląskie premiery – ma nagle zaprzestać pracy, na trzy miesiące przed końcem roku. Bez wyłonienia laureatów Masek w 11 kategoriach.
Zarząd województwa prawdopodobnie nie znał regulaminu konkursu i nie wiedział, że kapituła pracuje przez cały rok kalendarzowy, od stycznia do grudnia, a nie w trybie sezonu teatralnego – od września do czerwca. Nawiasem mówiąc, pod uchwałą o odwołaniu komisji widniejącą na stronie zarządu województwa, 18 września 2024 r. miał pojawić się załącznik z nazwiskami nowych członków kapituły. W rzeczywistości pełny skład nowej kapituły ujawniono dopiero 22 stycznia 2025 r. Zanim do tego doszło, członkowie odwołanej komisji poprosili o spotkanie Joannę Bojczuk, która w zarządzie województwa śląskiego odpowiada za sprawy kultury. Odbyło się ono w październiku, w nienadmiernie przyjaznej atmosferze. – Czekaliśmy na zmianę przez osiem lat, a państwo zachowaliście się jak Ziobro, który odwoływał sędziów faksem. Wy odwołaliście nas listami poleconymi – mówił Marek Mierzwiak. – Kto ustalał skład nowej komisji, której w dalszym ciągu nie ma? Jakie gremium? Jacy ludzie? Wszak my zostaliśmy odwołani, czyli nas nie ma i nowej komisji też nie ma. W oparciu o jakie kryteria zarząd województwa powoła członków komisji? – dopytywał Michał Centkowski. Joanna Bojczuk nonszalancko poinformowała, że rozmawiała z przedstawicielami Forum Dyrektorów Teatrów Województwa Śląskiego i z kilkoma reżyserami – i to wówczas ustalono skład nowej kapituły. Żadne nazwisko nie padło. Zresztą niektórzy dyrektorzy śląskich teatrów mówili, że nikt ich nie pytał o zdanie. – Kto nagrodzi artystów za ich tegoroczną pracę? – dopytywała Marta Fox. Wszak był już październik i trudno było liczyć na to, że nowa komisja do końca grudnia obejrzy prawie 70 spektakli. Zarząd wpadł na salomonowe rozwiązanie: Bojczuk zapowiedziała, że przygotuje nową umowę, w której powierzy odwołanej komisji dalsze pełnienie obowiązków – do 31 marca 2025 r., czyli uroczystej gali w Teatrze Śląskim w Katowicach, kiedy to rozdane miały zostać Maski za rok 2024. Trzy członkinie komisji odmówiły współpracy, pozostała dziesiątka zacisnęła zęby i postanowiła dokończyć pracę – tak, żeby artyści nie poczuli się wystawieni do wiatru. – Ale nie za dotychczasową jałmużnę – usłyszała Bojczuk. Członkowie starej komisji oglądali 60–70 spektakli, jeżdżąc po całym województwie, za 1500 zł brutto za rok. Spanikowany zarząd województwa zaproponował im po 5000 zł – byle tylko zechcieli dokończyć pracę i wyłonić laureatów. Członkowie nowej komisji dostają po 10 tys. 31 marca 2025 r. w Teatrze Śląskim stara komisja wręczyła Złote Maski za rok 2024.
Podczas gali odczytano oświadczenie dotychczasowej kapituły: „W naszym gremium nie ulegaliśmy nigdy naciskom politycznym. Wartość artystyczną zawsze stawialiśmy ponad prestiż instytucji czy siłę lokalnych koterii. W ocenie spektakli kierowaliśmy się zawsze merytorycznymi przesłankami, nagradzając oryginalne propozycje teatralne, kunszt i umiejętności artystów. Nagroda Teatralna Złota Maska w dotychczasowej formule przestaje istnieć”. Do nowej komisji trafiła senator PO Halina Bieda, a także członkini zarządu województwa z rekomendacji PO Joanna Bojczuk. Poza tym w ośmioosobowym składzie znalazło się kilkoro dziennikarzy. Wśród nich – godne odnotowania ze względu na swoją elastyczność Ewa Niewiadomska i obecna prezeska Radia Katowice, Ewelina Kosałka-Passia – które znakomicie sobie radziły za dwóch poprzednich układów, a teraz znowu są po właściwej stronie. Jedyną osobą, która naukowo zajmuje się teatrem, jest dr Magdalena Mikrut-Majeranek. Napisała pracę doktorską pt. „Projektowanie interakcji za pomocą nowych mediów we współczesnym teatrze tańca” i z upodobaniem pisuje recenzje ze spektakli teatralnych.
Powołanie nowej kapituły budzi sporo pytań i wątpliwości. Dlaczego znaleźli się w niej politycy? Czy członkini zarządu Joanna Bojczuk sama powołała się do komisji? Czym spowodowane było wyrzucenie osób od lat systematycznie śledzących śląski teatr – i to w taki sposób: błyskawicznie, listami poleconymi? Dlaczego powołano osoby, które mieszkają lub pracują w Warszawie? Czy naprawdę znajdą one czas, aby prześledzić kilkadziesiąt premier w roku w województwie śląskim? Dlaczego nową komisję w pełnym składzie powołano dopiero 22 stycznia 2025 r., podczas gdy powinna rozpocząć pracę już 1 stycznia? Wątpliwości moje budzi również zażyłość – czy chociażby tylko znajomość – pomiędzy niektórymi członkami komisji i aspirującymi do nagród artystami. Ewa Niewiadomska z Radia Katowice zasiada w radach programowych Teatru Zagłębia w Sosnowcu i Teatru Śląskiego, podczas gdy dyrektor Teatru Śląskiego, Robert Talarczyk, jest członkiem rady programowej Radia Katowice. Niewiadomska zapewnia, iż nie ma kłopotów z obiektywizmem, a moje pytania są insynuacją. Inna członkini nowej kapituły, Aneta Chwalba, od wielu lat jest autorką magazynu teatralnego TVP Katowice, realizowanego we współpracy z Forum Dyrektorów Teatrów Województwa Śląskiego. Kiedyś dobry obyczaj wymagał, aby recenzenci nie znali prywatnie twórców spektakli i wykonawców, o których pisali. Ten dobry obyczaj powinien tym bardziej dotyczyć tych, którzy artystom nagrody przyznają. A tak swoją drogą: pytania o to, kto i kiedy wybierał członków tej nowej komisji, pozostają bez odpowiedzi. Może sami się wybrali?
