„Proces Eligiusza Niewiadomskiego” w adaptacji Łukasza Drewniaka i w reż. Bartosza Szydłowskiego w Teatrze Powszechnym w Warszawie. Pisze Wiesław Kowalski.
fot. Karolina Jóźwiak
Warszawska odsłona „Procesu Eligiusza Niewiadomskiego” w Teatrze Powszechnym nie jest jedynie przeniesieniem krakowskiego przedstawienia do nowej przestrzeni i powierzeniem części ról innym aktorom. Zmiana miejsca przynosi istotną modyfikację teatralnego doświadczenia. Bartosz Szydłowski wykorzystuje układ dwóch scen, aby uzależnić sposób odbioru spektaklu także od miejsca zajmowanego przez widza.
Publiczność zostaje rozdzielona. Jedna jej część zajmuje miejsca na Małej Scenie i ogląda proces w bezpośredniej bliskości aktorów. Druga pozostaje na Dużej Scenie, śledząc rozprawę na ekranie. Nie jest to wyłącznie techniczny zabieg. Widzowie otrzymują dwa odmienne spojrzenia na to samo wydarzenie. Jedni mogą obserwować wykonawców bezpośrednio, dostrzegać drobne reakcje i napięcia między nimi. Drudzy oglądają obraz wybierany przez kamerę, która decyduje o tym, co w danym momencie znajdzie się w polu ich widzenia.
Kamera nie pełni funkcji neutralnego rejestratora. Zbliżenie pozwala dostrzec szczegół, który z większej odległości mógłby pozostać niezauważony, ale jednocześnie ogranicza możliwość obserwowania całej sytuacji. Żaden z tych sposobów odbioru nie okazuje się zatem pełniejszy od drugiego. Każdy ujawnia inne właściwości przedstawienia.
Podział widowni ma swoją dramaturgię i nie obowiązuje przez cały wieczór. Po zakończeniu procesu widzowie z Małej Sceny przechodzą na Dużą, gdzie spotykają się z tymi, którzy dotąd oglądali rozprawę na ekranie. To ważny element kompozycji: doświadczenie początkowo rozdzielone zostaje domknięte we wspólnej przestrzeni. Ten pomysł należy do najciekawszych rozwiązań warszawskiej wersji.
Centralnym punktem przedstawienia pozostaje proces Eligiusza Niewiadomskiego, zabójcy prezydenta Gabriela Narutowicza. Szydłowski nie koncentruje się jednak na samym zamachu ani na odtwarzaniu jego przebiegu. Przedmiotem zainteresowania stają się rozprawa, jej język, formalny porządek i zachowania osób występujących przed sądem. Każda wypowiedź nabiera znaczenia ze względu na okoliczności, w jakich zostaje wygłoszona, oraz adresatów, do których jest skierowana. Proces staje się nie tylko sposobem ustalenia odpowiedzialności, lecz także próbą publicznego przedstawienia własnej wersji wydarzeń.
Niewiadomski usiłuje nadać swojemu czynowi rangę ideowego wystąpienia. Nie ogranicza się do odpowiedzi na pytania, ale konsekwentnie buduje narrację, w której osobiste przekonania mają stanowić uzasadnienie zbrodni. Sąd pozostaje instytucją rozpatrującą konkretne przestępstwo, oskarżony próbuje natomiast narzucić rozprawie własny porządek znaczeń. Napięcie między procedurą a próbą przejęcia kontroli nad przesłuchaniem nadaje scenom sądowym wewnętrzną dynamikę.
W tym miejscu szczególnego znaczenia nabiera rola Krzysztofa Zarzeckiego. Jego Niewiadomski jest kreacją znakomitą, zbudowaną z niezwykłą konsekwencją i precyzją. Aktor nie szuka efektu w demonstracyjnym podkreślaniu okrucieństwa czy psychicznej osobliwości bohatera. Siłę interpretacji opiera na sposobie mówienia, rozłożeniu akcentów, pauzach i oszczędności gestu. Dzięki temu postać pozostaje skupiona na własnym celu, niezależnie od sytuacji, w której się znajduje.
Zarzecki nie potrzebuje gwałtownych zmian nastroju ani rozbudowanej ekspresji fizycznej, by utrzymać uwagę publiczności. Jego gra ma wyraźną wewnętrzną konstrukcję, a poszczególne reakcje służą konsekwentnie prowadzonej interpretacji. Niewiadomski nie jest więc jedynie postacią wygłaszającą historyczne deklaracje, lecz pełnoprawną figurą dramatyczną, obecną na scenie z dużą intensywnością. To jedna z najważniejszych wartości warszawskiego przedstawienia.
Dobrze funkcjonuje również cały zespół aktorski. Obecność Andrzeja Kłaka i Adama Ferencego, którzy wraz z Zarzeckim pozostali w obsadzie, łączy obie realizacje. Aktorzy Teatru Powszechnego wnoszą natomiast własny sposób prowadzenia scen i budowania relacji. Zmiana obsady wpływa na temperaturę poszczególnych sytuacji, ich rytm i wzajemne proporcje. Przedstawienie zachowuje zasadniczą konstrukcję, ale zyskuje nową jakość wykonawczą.
Szydłowski ogranicza tradycyjne środki teatralnej iluzji. Sala sądowa nie jest przede wszystkim przestrzenią, którą należałoby wiernie odtworzyć. Ważniejsze okazują się zachowania uczestników rozprawy, sposób prowadzenia rozmów i formalne reguły postępowania. W centrum znajduje się tekst, ale nie pełni on funkcji informacyjnej. Każda wypowiedź jest działaniem: próbą przekonania, obrony, podważenia stanowiska drugiej strony albo utrzymania kontroli nad sytuacją. W ten sposób słowo nabiera konkretnej siły scenicznej.
Znaczące jest zakończenie, w którym dotychczasowy podział widowni zostaje zniesiony. Wspólne zgromadzenie publiczności na Dużej Scenie towarzyszy zmianie tonu przedstawienia. Pojawiają się groteska, teatralna przesada i obraz zbiorowego rytuału związanego z postacią skazanego. Po proceduralnym porządku rozprawy następuje finał oparty na zupełnie innej konwencji. Niewiadomski przestaje być oskarżonym występującym przed sądem, a staje się elementem zbiorowego widowiska.
Nie jest to proste dopowiedzenie historii ani jednoznaczny komentarz. Finał ma własną energię i rytm, a przede wszystkim zmienia perspektywę, z której oglądamy wcześniejsze sceny. Spotkanie obu grup widzów sprawia, że ostatnia część spektaklu rozgrywa się już w innych warunkach niż proces. Wspólna przestrzeń nadaje zakończeniu wyraźną rangę kompozycyjną.
Warszawski „Proces Eligiusza Niewiadomskiego” warto oglądać przede wszystkim jako przemyślaną kompozycję teatralną, w której istotną rolę odgrywają przestrzeń, sposób prowadzenia narracji i relacja między aktorem a widzem. Podział publiczności, transmisja obrazu, bezpośrednia obecność wykonawców na Małej Scenie i późniejsze spotkanie na Dużej nie są formalną atrakcją, lecz rozwiązaniami wpływającymi na odbiór całego przedstawienia.
Długotrwałe oparcie dramaturgii na przebiegu rozprawy wymaga od widza skupienia, a dominacja słowa może miejscami osłabiać tempo. Nie zmienia to jednak faktu, że przyjęta przez reżysera forma pozwala aktorom budować wyraziste role bez nadmiaru środków. Najmocniejszym punktem pozostaje kreacja Krzysztofa Zarzeckiego – skupiona, wielowymiarowa i konsekwentna. To dzięki niej Niewiadomski staje się postacią, której obecność organizuje znaczną część scenicznego napięcia. Wartość spektaklu tkwi zaś w połączeniu tej aktorskiej intensywności z precyzyjnie zaplanowaną formą, która nadaje warszawskiej realizacji własny charakter.
