Historię artystyczno-naukowo-religijnego projektu „Verba Sacra”, w którym przez 25 lat wzięło udział ponad 100 aktorów i ok. 300 tys. uczestników podsumowuje książka „Verba Sacra. Wrócić do słowa”. Jej autor, Przemysław Basiński, to pomysłodawca i realizator tego unikalnego przedsięwzięcia.
fot. mat. wydawcy
Verba Sacra jest projektem interdyscyplinarnym, artystyczno-naukowo-religijnym, poświęconym tradycji słowa w kulturze polskiej ze szczególnym uwzględnieniem dziedzictwa europejskiego. Choć to przedsięwzięcie ogólnopolskie, jest mocno kojarzone z Wielkopolską i Poznaniem jako jedna z istotniejszych inicjatyw kulturalnych ostatniego ćwierćwiecza.
Wydarzenia Verba Sacra odbywały się w większych i mniejszych miejscowościach całego kraju, ale też w Wilnie czy Londynie.
W styczniu 2025 roku minęło 25 lat od inauguracji projektu. W tym roku mija z kolei 25 lat od pierwszego Festiwalu Sztuki Słowa – jedynego tego typu festiwalu teatru czytanego w Europie. W kolejnych odsłonach projektu prezentowane były teksty biblijne, staropolskie, a także klasyka polskiej i europejskiej literatury. Przygotowywane od 2001 r. Gale Słowa poświęcone były m.in. Zbigniewowi Herbertowi, Romanowi Brandstaetterowi, Gustawowi Holoubkowi, Janowi Pawłowi II i rękopisom z Qumran.
– Marzeniem każdego reżysera jest mieć swój teatr. Kiedyś na progu kariery zawodowej starałem się o dyrekcję różnych scen w Polsce. Dzisiaj mogę powiedzieć, że mam swój teatr — Verba Sacra. Teatr niezwykły i chyba jedyny na świecie, bo zmieniają się aktorzy, teksty, publiczność, a spektakl Słowa trwa niezmiennie od 25 lat – powiedział PAP Przemysław Basiński.
Koncepcja zrodziła się pod koniec ubiegłego wieku w związku z przygotowaniami do jubileuszu tysiąclecia Zjazdu Gnieźnieńskiego. Obecny dorobek Verba Sacra to 226 spektakli z udziałem ponad 100 aktorów.
Najdłużej prowadzony cykl, „Verba Sacra Modlitwy Katedr Polskich”, rozpoczął się 23 stycznia 2000 roku. Potem co miesiąc, przez cały rok, wybitni polscy aktorzy prezentowali wybrane części Pisma Świętego. W najstarszej polskiej świątyni – Bazylice Archikatedralnej św. Ap. Piotra i Pawła w Poznaniu – wystąpili m.in. Teresa Budzisz-Krzyżanowska, Halina Łabonarska, Jan Peszek, Krzysztof Globisz, Maja Komorowska, Zbigniew Zapasiewicz i Anna Seniuk.
Cykl otworzyła prezentacja „Księgi Koheleta” i „Pieśni nad Pieśniami” w interpretacji Gustawa Holoubka. Przemysław Basiński przyznał w swojej książce, że Holoubek nie był jego pierwszym wyborem. Aktorem inicjującym cykl miał być Olgierd Łukaszewicz, względnie Andrzej Seweryn.
„Holoubkowi spodobał się cały pomysł i bez wahania przyjął propozycję odczytania „Księgi Koheleta”. W mojej koncepcji Kohelet był testamentem człowieka odchodzącego XX wieku. Natomiast na otwarcie wieku XXI wybrałem „Pieśń nad Pieśniami”, która jest manifestem miłości. Miała ją wykonać młoda aktorka, wówczas bardzo popularna. Zanim jednak zdążyłem o tym powiedzieć, Pan Gustaw oświadczył, że i ten tekst on też chętnie wykona” – napisał Basiński.
Reżyser podkreślił, że Holoubek okazał się wyborem doskonałym – w wyśmienity sposób interpretował obie tak różne części Pisma Świętego.
„Holoubek nie grał, mówił jak mędrzec, jak Kohelet. Gdy ponownie stanął przy pulpicie, wszyscy byliśmy pewni, że znów usłyszymy Koheleta. Jakież było zdziwienie, kiedy nagle w katedrze rozległ się radosny, młody ton. 77-letni aktor nagle pokazał młodość w jej najciekawszym momencie – miłosnym zachwycie” – wspomina twórca cyklu.
Przemysław Basiński zaznaczył, że zapraszając aktorów do czytania Pisma Świętego, kierował się ich warsztatem i umiejętnościami, a nie podejściem do spraw wiary.
– Jan Peszek nie należy do wielbicieli instytucji kościelnych, ale kiedy usłyszał, że ma powiedzieć Księgę Hioba w przekładzie Czesława Miłosza, był zachwycony. Na moją prośbę, w momencie buntu Hioba, krzyknął. To był moment, który wstrząsnął wszystkimi – powiedział Przemysław Basiński.
W 2001 roku projekt Verba Sacra został poszerzony o nowe cykle: Wielką Klasykę, obejmującą dzieła klasyki narodowej i światowej, oraz Festiwal Sztuki Słowa wraz z konkursem na interpretację tekstu sakralnego i religijnego.
W grudniu 2001 roku w Wilnie zainaugurowano cykl Modlitwy katedr europejskich. W roku 2003 powstała kaszubska gałąź projektu – Verba Sacra Biblia Kaszubska. Z kolei w latach 2015–2016 zrealizowany został cykl katechez „Dekalog” w ramach przygotowań do 1050. rocznicy Chrztu Polski.
W 2005 roku Przemysław Basiński zorganizował Pierwszy Polski Maraton Biblijny α i Ω, w którym wzięło udział 890 osób. Wszystkie te dzieła i szereg innych, realizowanych pod egidą Verba Sacra, zostały w książce opisane i opatrzone zdjęciami. Publikacja zawiera też wspomnienia aktorów i współtwórców związanych z poszczególnymi projektami oraz spis wszystkich wydarzeń, począwszy od 2000 roku.
Przemysław Basiński jest absolwentem Wydziału Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. Pracował w teatrach całej Polski. Jest m.in. twórcą radiowej adaptacji „Jezusa z Nazarethu” Romana Brandstaettera.
W 2020 roku otrzymał Nagrodę Arcybiskupa Poznańskiego za wybitne osiągnięcia w dziedzinie kultury chrześcijańskiej.
