Festiwal Off-Północna w Łodzi. 10 edycja. Pisze Wiesław Kowalski w Teatrze dla Wszystkich.
fot. mat. teatru
Festiwal w Łodzi ujawnia, jak bardzo współczesne sceniczne formy wymykają się stabilnym kategoriom i tradycyjnym sposobom opowiadania.
Festiwal off-Północna w Teatrze Muzycznym w Łodzi nie daje się łatwo podsumować — i być może właśnie w tym tkwi jego największa wartość. To nie jest przegląd gotowych form ani estetycznych deklaracji, lecz raczej pole napięć, w którym ścierają się różne języki sceniczne, strategie opowiadania i sposoby myślenia o teatrze muzycznym.
Najbardziej uderzające jest to, że muzyczność przestaje być tu oczywistością. Nie znika — ale ulega rozproszeniu. W wielu prezentacjach nie mamy już do czynienia z klasycznie rozumianym musicalem czy nawet jego współczesną odmianą, lecz z formami hybrydycznymi: performansem, instalacją sceniczną, koncertem, wykładem performatywnym. Muzyka bywa tłem, impulsem, strukturą — rzadko zaś dominującą osią narracji.
To przesunięcie dobrze oddaje napięcie między „harmonią” a jej brakiem — między potrzebą formy a świadomym jej rozbijaniem. Twórcy coraz częściej rezygnują z linearnej opowieści na rzecz dramaturgii fragmentu, kolażu, repetycji. Biografia przestaje być historią — staje się procesem. Emocja nie prowadzi do katharsis — raczej rozprasza się w szeregu mikrostanów: między szeptem a krzykiem, między deklaracją a jej podważeniem.
W tym sensie off-Północna pokazuje teatr w stanie przejściowym. Z jednej strony wyraźnie obecna jest tęsknota za formą — za „wielkim” musicalem, za opowieścią, za strukturą, która porządkuje doświadczenie. Z drugiej — niemal równie silna potrzeba jej dekonstrukcji, demontażu, a czasem wręcz ironicznego unieważnienia. Stąd obecne w wielu spektaklach napięcie między powagą a pastiszem, między zaangażowaniem a dystansem.
Ciekawym tropem jest także stosunek do popkultury. Nie funkcjonuje ona już jako punkt odniesienia, lecz jako materiał do przetworzenia — często ironicznego, czasem krytycznego. Ikony (jak choćby figura gwiazdy czy artysty) zostają rozbrojone, rozpisane na głosy, poddane dekonstrukcji. Teatr nie chce już tworzyć mitów — raczej pokazuje mechanizmy ich produkcji.
Na poziomie wykonawczym widać z kolei wyraźne przesunięcie w stronę performatywności. Wykonawca nie jest tylko interpretatorem roli, ale współtwórcą zdarzenia scenicznego — obecnym „tu i teraz”, często działającym na granicy prywatności i kreacji. To zresztą jeden z najmocniejszych sygnałów płynących z festiwalu: teatr muzyczny przestaje być domeną perfekcji wykonawczej, a staje się przestrzenią ryzyka.
Czy z tego chaosu wyłania się jakiś dominujący trend? Raczej nie — i dobrze. Jeśli coś łączy prezentowane spektakle, to właśnie brak wspólnego mianownika. Off-Północna nie proponuje jednej odpowiedzi na pytanie o przyszłość teatru muzycznego. Zamiast tego pokazuje, że przyszłość ta będzie wielogłosowa, niejednoznaczna i — co najważniejsze — nieprzewidywalna.
Być może więc najuczciwszym podsumowaniem festiwalu jest stwierdzenie, że teatr — zwłaszcza muzyczny — znajduje się dziś w stanie permanentnego „pomiędzy”: między formą a jej rozpadem, między emocją a jej analizą, między potrzebą opowieści a nieufnością wobec niej.
I właśnie dlatego warto było tam być.
