„Orfeusz” Anny Smolar i Tomasza Śpiewaka w reż. Anny Smolar w TR Warszawa. Pisze Kamil Pycia na blogu Teatralna Kicia.
fot. Karolina Jóźwiak
Wydaje mi się, że dawno nie było idealniejszego spektaklu na mojej teatralnej drodze. Dla kogoś, kto od 15 lat nie może się pogodzić ze śmiercią swojej babci, taki temat cmentarny jest w sam raz. Z drugiej strony pewnie ja się tu zamartwiam i tęsknię za babełe, a ona goni Wojtyłę na rowerze w piekle. Tak to jest właśnie, człowiek się czasem potrafi tak zaplątać w ten brak kogoś, że głowa mała. Jednocześnie trochę mi przykro, że „Orfeusz” nie uleczył mnie tak jak chciałem.
Anna Smolar przy współpracy z dramaturgiem Tomaszem Śpiewakiem wykorzystuje mit o Orfeuszu i Eurydyce jedynie jako pretekst i punkt wyjściowy. Tekst doskonale znany ze szkolnych lat staje się szkicem na wodzie, który ukierunkowuje nas na to, jak będzie przebiegać opowieść, i w sumie od samego początku sugeruje jej zakończenie. Jednak to w żadnym wypadku nie wada, a raczej bezpieczny bufor dla widza, który wie, dokąd zmierza, i może skupić się na tym, co pomiędzy początkiem i końcem, czyli samym mięsie „Orfeusza” z TR Warszawa.
Smolar prowadzi historię o stracie i przeżywaniu jej, rozbijając ją na kilka głosów i kilka osobnych historii, które jedynie lekko się zazębiają przestrzennie, ale zazębiają się bardzo mocno treściowo. Młoda kobieta umiera w klubie w centrum miasta, zostaje ugryziona przez węża - jej dziewczyna (Justyna Wasilewska) odbiera telefon od ratownika medycznego i dowiaduje się o wszystkim. W całej tej sytuacji musi też stawić czoła matce swojej partnerki, która koniecznie chce pochować córkę w rodzinnym mieście (kocham, że za epicentrum koszmaru dla warszawiaków został wybrany tutaj Rzeszów) i z uporem maniaka ignoruje żałobę dziewczyny i cały czas usilnie nazywa ją jedynie koleżanką. Drogi pogrążonej w żałobie młodej kobiety przecinają się w szpitalu z babcią, która straciła wnuczkę i usiłuje zagłuszyć stratę rytuałami i obrządkami. Ważne jest dla niej, aby mieć siłę i tę wyimaginowaną sprawczość, bo widzi, jak jej córka sypie się po utracie dziecka. Dostajemy również opowieść o śpiewaku operowym, którego dotyka nagła fala żałoby po utracie przyjaciółki - tak dotkliwa, że odbiera mu zdolność do pracy, co nie spotyka się ze zrozumieniem środowiska zawodowego (genialna scena rozmowy z dyrektorką opery, granej przez Julię Wyszyńską). Równorzędnie poznajemy także historię syna, który po utracie mamy prosi model AI, aby ten na bazie danych z komputera matki udawał ją, bo tak bardzo pragnie usłyszeć znowu jej głos i móc z nią porozmawiać. I na koniec – chyba najbardziej dotkliwa dla mnie, bo najprostsza i najbardziej naiwna w swojej czystości – perspektywa dziecka, które utraciło siostrę.
Te pozornie zwyczajne sceny składają się na przeplatającą się mozaikę obrazów straty, układają przed widzem perspektywę, a każda jest inna, ale też bardzo podobna do siebie. Każdy inaczej na nią reaguje i stara się w inny sposób odzyskać swoją Eurydykę z piekielnych czeluści Tartaru. Bardzo dobrze zostaje też zaznaczona obecność zmarłych, w których nie wcielają się bezpośrednio aktorzy, a robią to za pomocą lalki (za jej stworzenie była odpowiedzialna Olga Ryl-Krystianowska). Zostaje to wprowadzone z ogromną klasą i wyjaśnione widzowi już w pierwszych scenach - lalka jest czymś pomiędzy aktorem a scenografią, zupełnie jak zmarły i tak jak on jest obecna jedynie wtedy, gdy ktoś żywy wprawia ją w ruch. Proste, ale bardzo mocno we mnie to rezonowało. Zmarli zrobią z nami tak naprawdę tyle, na ile sami im pozwolimy, zadręczając się swoją pamięcią i ciągłymi próbami odzyskania ich z miejsca, z którego nie da się odzyskać już nikogo i niczego.
Smolar, prowadząc spektakl, daje też przestrzeń na wybrzmienie chyba najistotniejszej dla mnie kwestii: że ludzie zmagający się ze stratą nie dostają od współczesnego świata odpowiedniej przestrzeni na przepracowanie i przeżycie utraty bliskiego. Czy to postać Wasilewskiej, która od razu zostaje rzucona w wir dzwonienia i powiadamiania wszystkich o zgonie ukochanej, czy to śpiewak operowy grany przez Jacka Belera, dla którego nie ma ani krztyny zrozumienia dla wgniatającego poczucia utraty, które rzutuje na całe jego obecne życie. Równoważnie też reżyserka z zespołem aktorskim prowadzi nas do wniosku, że nie ma jednego dobrego przepisu na przeżycie żałoby; ważne jest jedynie, aby pamiętać, żeby nie dać się pociągnąć na dno, bo naszych bliskich nie ma już ani w grobie, ani nigdzie indziej - pozostają w naszej pamięci, a sama pamięć może być właśnie największą torturą. Dlatego też chyba tak mocno mnie wzruszył wątek dziecka, które najlepiej ze wszystkich sobie poradziło z przepracowaniem tego i jedynie w trakcie wywlekania Eurydyki na powierzchnię odwróciło się i powiedziało „no to pa” – to chyba jedyne, ale też najtrudniejsze rozwiązanie, czyli pozwolić zmarłym umrzeć.
Na co warto zwrócić uwagę: reżyserka, jak to często w swoich projektach, balansuje w pyszny sposób wątki dramatyczne z komediowymi elementami (na przykład rozkoszny Cerber składający się z trzech aktorów splątanych jednym swetrem), przez co widz nie ma poczucia bycia wrzuconym w jakieś odrealnione bagno, ale brnięcia przez odrobinę bardziej realistyczny świat. Te chwilowe wypuszczenia powietrza przez uśmiech pozwalają potem, aby elementy dramatyczne ugryzły nas mocniej i z większego zaskoczenia.
Dodatkowe napięcie budowała także scenografia Anny Met, która usadziła wszystkich w eleganckiej, ale zimnej przestrzeni poczekalni, która na pierwszy rzut oka wydaje się być przestrzenią akceptowalną do przebywania, ale na dłuższą metę, kiedy każdy siedzi i czeka na powrót z martwych swojej ukochanej osoby, taka pozbawiona właściwości przestrzeń zaczyna uwierać i staje się właśnie niemalże doświadczeniem czyśćcowym. Nie pozwala się cieszyć, nie pozwala wyjść ze smutku, jest kotwicą trzymającą w miejscu i niedającą nadziei na jakąkolwiek poprawę.
W mojej głowie od samego zakończenia spektaklu kołatał się fragment „Akropolis” Łukasza Twarkowskiego i Anki Herbut, który żyje we mnie od kiedy pierwszy raz zobaczyłem tamten spektakl. Scena, w której Małgorzata Hajewska-Krzysztofik rozmawia ze sztuczną inteligencją i nagle w czasie rozmowy dochodzi do takiej wymiany zdań:
„- Umarł ci ktoś?
- Dopiero umrze”.
I to staje się dla mnie najlepszym podsumowaniem „Orfeusza” Anny Smolar. Bo jest to spektakl o niedającej się zatrzymać przyszłości i o fakcie, że nieważne, jak byśmy chcieli, prędzej czy później staniemy właśnie twarzą w twarz z taką sytuacją jak bohaterowie spektaklu z TR Warszawa. Wtedy okaże się, jak przejdziemy przez to nasze bycie osieroconym i jak bardzo pozwolimy odejść. A to sztuka niełatwa i przykra. „Orfeusz” był dla mnie doświadczeniem słodko-gorzkim i bardzo dobrze poprowadzonym. Lubię teatr Smolar właśnie za takie momenty, kiedy potrafi rozbroić największą ciemność małym błyskiem światła, a potem znów wrócić do mroku, który nagle staje się aksamitny zamiast stalowo zimnego.
