„Osiecka. Dzikość serca” Sandry Szwarc w reż. Leny Frankiewicz w Teatrze Rampa w Warszawie. Pisze Wiesław Kowalski.
fot. Marek Zimakiewicz
Biografie niektórych postaci wydają się wręcz stworzone dla teatru. Pełne barwnych zwrotów akcji, miłosnych komplikacji, artystycznych fascynacji i życiowych paradoksów, kryją w sobie potencjał na niezwykłą sceniczną opowieść. A jednak przeniesienie ich na scenę zawsze wiąże się z ryzykiem. Jak opowiedzieć życie, które wymyka się chronologii? Jak pokazać człowieka, którego twórczość znają miliony, ale którego prywatność pozostaje niejednoznaczna? I wreszcie: czy teatr musi być wiernym ilustratorem biografii? Twórczynie spektaklu „Osiecka. Dzikość serca”, przygotowanego w Teatrze Rampa przez Lenę Frankiewicz i Sandrę Szwarc, odpowiadają na te pytania w sposób, który może zaskakiwać, ale ma własną, konsekwentnie budowaną logikę.
Rozbieżności w odbiorze tego przedstawienia są zaskakująco duże. To zresztą interesujące zjawisko, bo pokazuje, jak odmienne oczekiwania przynosimy do teatru. Jedni szukają przede wszystkim biograficznej wiarygodności, inni teatralnej metafory, jeszcze inni koncertowego spotkania z ukochanymi piosenkami. Wydaje się, że właśnie od tego, z jakim nastawieniem przekracza się próg Rampy, w niemałym stopniu zależy odbiór przedstawienia. Ja nie miałem poczucia zawodu. Przeciwnie – zobaczyłem spektakl pomysłowy, pełen energii, muzycznej wyobraźni i scenicznego temperamentu.
Przede wszystkim warto zaakceptować przyjętą przez twórczynię konwencję. Nie oglądamy kompletnej biografii Agnieszki Osieckiej, teatralnego odpowiednika obszernej książki dokumentującej każdy etap jej życia. Taka ambicja byłaby zresztą trudna do pogodzenia z dynamiką przedstawienia muzycznego. Scena wymaga wyboru, skrótu, kondensacji i metafory. Nie wszystko musi zostać opowiedziane, nie każda osoba z otoczenia poetki musi otrzymać osobny rozbudowany portret. Spektakl wybiera pewien fragment prawdy o Osieckiej i próbuje uchwycić jej temperament, wewnętrzne rozdarcie, nieustanny ruch między pragnieniem bliskości a potrzebą niezależności. To propozycja interpretacyjna, nie biograficzny protokół.
Jednym z najciekawszych pomysłów inscenizacji jest rozdzielenie bohaterki na dwie sceniczne obecności. Magdalena Kumorek jako Agnieszka i Agata Łabno jako Osiecka nie tworzą dwóch niezależnych postaci, lecz pozwalają spojrzeć na tę samą kobietę z różnych perspektyw. To spotkanie doświadczenia z młodością, pamięci z przeżywaniem, ironicznego dystansu z żywiołowością. W tym rozwiązaniu można dostrzec coś więcej niż prosty zabieg dramaturgiczny. Osiecka staje się niejako własną komentatorką, uczestniczką i obserwatorką swojego życia. Może wracać do zdarzeń, przetwarzać je, niekiedy podważać własne wspomnienia. Przeszłość nie jest tu zamkniętym rozdziałem, lecz przestrzenią, w której wciąż można się na nowo przejrzeć.
Magdalena Kumorek buduje postać pełną nieoczywistości. Jest w niej ironia, pewna bezczelność, zmęczenie, ale również szczególna potrzeba opowiadania o sobie. Agata Łabno wnosi natomiast młodzieńczą energię, spontaniczność i żywioł, który pozwala zrozumieć, skąd brała się nieustanna potrzeba doświadczania świata. Obie aktorki tworzą interesujący dialog, a ich obecność pozwala uniknąć pokusy przedstawienia Osieckiej jako postaci jednolitej i łatwej do zdefiniowania.
Ważnym uczestnikiem tej opowieści jest także muzyka. I właśnie tutaj spektakl ujawnia jeden ze swoich największych atutów. Piosenki Osieckiej nie pełnią funkcji dekoracyjnych przerywników między kolejnymi epizodami biograficznymi. Wchodzą w relację z wydarzeniami, dopowiadają emocje, komentują zachowania bohaterów, czasem wręcz przejmują rolę narratora. Mariusz Obijalski proponuje aranżacje, które nie są muzealnym odtwarzaniem znanych przebojów. Jazz, soul, funk i współczesne brzmienia elektroniczne nadają im nową energię. Nie chodzi o to, by za wszelką cenę zachować pamięć o dawnych wykonaniach, lecz by sprawdzić, jak te utwory funkcjonują dzisiaj, w nowym kontekście teatralnym.
To szczególnie istotne w przypadku twórczości Osieckiej, której piosenki mają niezwykłą zdolność przekraczania czasu i pokoleń. Ich pozorna lekkość często skrywa gorzką obserwację rzeczywistości, samotność, niespełnienie i tęsknotę. W Rampie można usłyszeć je na nowo. „Okularnicy”, „Zielono mi”, „Wariatka tańczy” czy „Niech żyje bal” nie są jedynie rozpoznawalnymi tytułami, które mają wywołać sentymentalny odruch publiczności. Stają się częścią większej teatralnej konstrukcji. Szczególnie mocno wybrzmiewa „Na całych jeziorach ty” w wykonaniu Magdaleny Pamuły. To moment, w którym perspektywa córki pozwala spojrzeć na historię matki z zupełnie innej strony.
Na uznanie zasługuje również zespół muzyczny pod kierownictwem Aleksandra Łachacza. Muzycy nie pozostają wyłącznie akompaniatorami, ale współtworzą sceniczną rzeczywistość, nadając jej puls i rytm. Muzyka staje się równorzędnym partnerem aktorstwa. Warto też zauważyć, że spektakl nie jest popisem wokalnej rywalizacji, lecz zespołowym przedsięwzięciem, w którym poszczególne głosy i osobowości wzajemnie się uzupełniają.
Świetnie funkcjonuje także warstwa wizualna. Scenografia Agaty Stanuli, kostiumy, projekcje Mateusza Zielińskiego i światło Roberta Mleczki budują przestrzeń, w której spotykają się różne porządki czasowe i wyobrażeniowe. Scena zmienia się wraz z rytmem opowieści: raz jest miejscem koncertu, za chwilę przestrzenią prywatnych wspomnień, klubem, domem czy fragmentem artystycznego świata Warszawy. Nie mamy do czynienia z realistycznym odtwarzaniem kolejnych miejsc. Ważniejsze jest stworzenie atmosfery, w której rzeczywistość miesza się z pamięcią, a konkretne wydarzenia nabierają wymiaru teatralnego obrazu. Choreografia Agnieszki Kryst dodatkowo dynamizuje przedstawienie, wydobywając z muzyki jej fizyczność. Ruch nie jest tu ozdobnikiem, ale sposobem opowiadania o emocjach i relacjach.
Warto też zwrócić uwagę na poczucie humoru, groteskę i umiejętność przełamywania powagi. Osiecka nie zostaje wystawiona na piedestał. Jej życiowe wybory, uczuciowe komplikacje i słabości są częścią scenicznego portretu. Twórczynie nie próbują jednak urządzać jej procesu ani wydawać ostatecznych wyroków. Pozostawiają widzowi przestrzeń do własnej oceny. Szczególnie ciekawym elementem jest pojawienie się postaci Maryli Rodowicz, Hanny Bakuły i Elżbiety Czyżewskiej, które tworzą osobliwy kobiecy komentarz do losów bohaterki.
Nie bez znaczenia jest również finałowa wspólnota widowni i sceny. Wspólne śpiewanie „Małgośki” może być odczytywane jako zabieg ryzykowny, ale w tej konwencji ma swoje uzasadnienie. Osiecka należy przecież do tych autorek, których twórczość dawno przekroczyła granice indywidualnego doświadczenia. Jej piosenki stały się częścią naszej zbiorowej pamięci. Publiczność nie jest więc wyłącznie odbiorcą przedstawienia – zostaje zaproszona do uczestnictwa w świecie, który zna, pamięta i współtworzy.
„Osiecka. Dzikość serca” nie odpowiada na wszystkie pytania o poetkę i nie musi tego robić. Nie zastępuje biografii, nie pretenduje do miana ostatecznego portretu artystki. Proponuje natomiast teatralną podróż przez wybrane doświadczenia kobiety, która nieustannie poszukiwała siebie, a swoje niepokoje, fascynacje i rozczarowania potrafiła przekładać na język piosenki. Lena Frankiewicz stworzyła przedstawienie, które ma własny rytm, wyrazisty charakter i nie boi się artystycznego ryzyka. Można dyskutować o poszczególnych rozwiązaniach, można mieć inne wyobrażenie o Osieckiej, ale trudno odmówić temu spektaklowi energii, muzycznej jakości i teatralnej wyobraźni.
Wychodziłem z Rampy z poczuciem, że spotkałem Osiecką nie tyle opowiedzianą, ile przywołaną na scenę – niejednoznaczną, niepokorną, czasem trudną, a przez to ludzką. I może właśnie o to w teatrze chodzi: nie o zamknięcie czyjegoś życia w gotowej definicji, lecz o uruchomienie wyobraźni, która pozwala zobaczyć znaną postać w nowym świetle.
