„Szkice z Becketta” w reż. Aleksandra Maksymiaka z Opolskiego Teatru Lalki i Aktora na XXI Międzynarodowym Festiwalu Wyobraźni i Możliwości Teatru Lalek ANIMA w Olsztynie. Pisze Wiesław Kowalski.
fot. Grzegorz Gajos
Twórczość Samuela Becketta od dawna stanowi jedno z największych wyzwań dla teatru. Skrajnie oszczędna forma, redukcja akcji i nieufność wobec języka sprawiają, że jego dramaty łatwo zamienić w martwe ćwiczenia z filozofii. Aleksander Maksymiak znajduje jednak dla tych tekstów rozwiązanie zaskakująco oczywiste – oddaje je teatrowi lalek. Nie dlatego, że lalka potrafi zastąpić aktora, ale dlatego, że najpełniej odsłania podstawowy paradoks Beckettowskiego świata: człowiek nie jest do końca panem własnego losu.
Spektakl nie buduje dramaturgii poprzez rozwój wydarzeń. Powstaje raczej z następstwa obrazów, których sens rodzi się z rytmu, napięcia i wzajemnych relacji między ciałem aktora a materią lalki. Poszczególne części nie tyle opowiadają historię, ile stopniowo zagęszczają doświadczenie egzystencjalnego osamotnienia. Każda z nich rozwija ten sam motyw z innej perspektywy: kruchości istnienia, niemożności pełnego porozumienia oraz nieustannego zmagania z siłami pozostającymi poza ludzką kontrolą.
Najciekawszym pomysłem inscenizacji okazuje się potraktowanie lalki nie jako środka wyrazu, lecz jako pełnoprawnego bohatera. Beckettowska refleksja o ograniczonej wolności otrzymuje dzięki temu materialny odpowiednik. To, co w dramacie pozostaje metaforą, tutaj nabiera konkretnego kształtu. Widz obserwuje postać, której każdy ruch zależy od cudzej dłoni. Nie trzeba tego tłumaczyć ani dopowiadać. Sam obraz staje się filozoficznym komentarzem.
Największe wrażenie robi sama animacja. Andrzej Mikosza i Andrzej Szymański osiągają rzadko spotykaną precyzję prowadzenia lalki. Nie chodzi przy tym o techniczną wirtuozerię. Przeciwnie – ich kunszt polega na całkowitym podporządkowaniu środków wyrazu rytmowi przedstawienia. Najdrobniejsze zatrzymanie ruchu, ledwie dostrzegalna zmiana kierunku spojrzenia czy minimalne napięcie dłoni wystarczają, by martwa materia zaczęła funkcjonować jak żywy organizm. Szczególnie wyraziste okazują się chwile niemal całkowitego bezruchu, kiedy najmniejsze poruszenie lalki nabiera wyjątkowej siły wyrazu. Właśnie wtedy najpełniej ujawnia się mistrzostwo obu animatorów. To jeden z tych spektakli, w których widz po pewnym czasie przestaje dostrzegać animatora, choć ten ani przez chwilę nie znika ze sceny.
Ta podwójna obecność – lalki i prowadzącego ją aktora – tworzy najbardziej intrygujący wymiar przedstawienia. Animator pozostaje jednocześnie wewnątrz i na zewnątrz scenicznego świata. Można widzieć w nim demiurga, można bezosobowy mechanizm rządzący ludzkim losem, można wreszcie samego autora, który nieustannie wystawia swoich bohaterów na próbę. Maksymiak nie narzuca żadnego z tych odczytań, pozostawiając widzowi przestrzeń do własnych interpretacji.
Minimalizm inscenizacji nie wynika z estetycznej mody. Pustka sceny staje się równorzędnym partnerem aktora i lalki. Każdy element przestrzeni ma swoje znaczenie, każde milczenie waży więcej niż rozbudowany dialog. Beckett od zawsze ufał temu, co niewypowiedziane. Reżyser konsekwentnie podąża tą drogą, unikając ilustracyjności i łatwej symboliki.
Choć przedstawienie zanurzone jest w świecie pozbawionym złudzeń, nie pozostaje wyłącznie opowieścią o klęsce. W kolejnych obrazach powraca pytanie o możliwość spotkania z drugim człowiekiem. Nawet jeśli każda próba okazuje się niepełna, sama potrzeba wyjścia poza własną samotność nadaje bohaterom wymiar głęboko ludzki. Dzięki temu spektakl nie zatrzymuje się na poziomie egzystencjalnego pesymizmu. Otwiera raczej przestrzeń do refleksji nad tym, czy człowieczeństwo nie ujawnia się najmocniej właśnie w nieustannie ponawianej próbie przekroczenia własnej izolacji.
„Szkice z Becketta” należą do tych przedstawień, które najpełniej ujawniają możliwości współczesnego teatru lalek jako teatru filozoficznego. Maksymiak nie wykorzystuje Becketta jako literackiego pretekstu ani nie próbuje go uwspółcześniać za wszelką cenę. Pozwala natomiast, by materia, ruch i cisza wydobyły z jego dramatów sensy, których teatr aktorski nie zawsze potrafi dosięgnąć.
W czasie, gdy współczesny teatr nierzadko ulega pokusie nadmiaru – środków, znaczeń i komentarzy – przedstawienie Maksymiaka przypomina, że równie silnym narzędziem może być redukcja. Cisza, precyzyjnie animowana lalka i obraz pozostawiony bez jednoznacznej interpretacji okazują się nośnikami sensów nie mniej intensywnych niż najbardziej efektowny monolog. To właśnie ta konsekwencja sprawia, że „Szkice z Becketta” pozostają w pamięci nie jako seria adaptacji krótkich dramatów, lecz jako przejmująca medytacja nad ludzką kondycją, w której materia sceniczna mówi często więcej niż słowa.
