„Metro Afganistan” Łukasza Pawłowskiego w reżyserii Macieja Białoruskiego w Teatrze Współczesnym w Warszawie. Pisze Wiesław Kowalski.
Nie przepadam szczególnie za teatrem, który buduje swoje opowieści na futurologii, dystopijnych wizjach i kreowaniu alternatywnych rzeczywistości. Łatwo w takich konwencjach zgubić człowieka pod ciężarem konceptu, efektownych obrazów i mnożonych znaczeń. Tym większe było moje pozytywne zaskoczenie po premierze Metra Afganistan Łukasza Pawłowskiego w reżyserii Macieja Białoruskiego na Scenie w Baraku Teatru Współczesnego. To przedstawienie, które nie tylko konsekwentnie realizuje założenia przyjętej konwencji, ale przede wszystkim potrafi wykorzystać ją do opowiedzenia czegoś istotnego o nas samych.
Największą siłą spektaklu jest forma, która nie stanowi ozdobnika treści, lecz staje się jej naturalnym językiem. Groteska, absurd, futurystyczna rzeczywistość i polityczna satyra nie są tutaj osobnymi atrakcjami, które reżyser układa obok siebie, by przyciągnąć uwagę widza. Wynikają z opowieści, wzmacniają ją i pozwalają wydobyć jej sens. Białoruski dobrze rozumie, że o narodowych mitach, potrzebie heroizmu, tęsknocie za wojną i absurdach politycznej wyobraźni nie zawsze najlepiej mówi się wprost. Czasami trzeba rzeczywistość przesunąć, wykrzywić, doprowadzić do granicy niedorzeczności, aby zobaczyć ją wyraźniej. I właśnie ten mechanizm działa tu znakomicie.
Polska roku 2050, wyjęta z dotychczasowego porządku politycznego, zawieszona pomiędzy nowymi strefami wpływów, staje się przestrzenią, w której wyobraźnia sceniczna spotyka się z bardzo rozpoznawalnymi lękami i przywarami współczesności. Afganland, osobliwy park rozrywki zbudowany wokół symulowanego doświadczenia wojny, brzmi jak pomysł absurdalny. Ale ten absurd nie jest pusty. Kryje się w nim pytanie o to, co właściwie sprawia, że człowiek potrzebuje wojny, czym karmi swoją tożsamość i dlaczego spokój nie zawsze okazuje się dla niego wystarczający. Spektakl nie moralizuje, nie wygłasza gotowych diagnoz. Pozwala, by śmiech stopniowo nabierał niepokojącego posmaku.
Ważnym elementem tej scenicznej rzeczywistości są projekcje i wizualna konstrukcja świata przedstawionego. Technologia nie próbuje rywalizować z aktorem, nie staje się demonstracją możliwości współczesnych multimediów, ale konsekwentnie buduje przestrzeń opowieści. Obrazy przyszłości, odrealnione krajobrazy i wizualne dopełnienia scenicznej rzeczywistości pozwalają osadzić bohaterów w świecie, który jest jednocześnie fantastyczny i niepokojąco bliski. To jeden z tych przypadków, kiedy rozwiązania techniczne rzeczywiście pracują na teatr, a nie odwrotnie. Całość dopełniają dźwięk, światło, scenografia i kostiumy, podporządkowane jednej wizji plastycznej i dramaturgicznej. Nie ma tu elementów przypadkowych ani technicznych rozwiązań, które chciałyby dominować nad aktorską opowieścią.
W takiej konwencji łatwo przeszarżować, zamienić postaci w groteskowe kukiełki i zgubić sens pod warstwą komizmu. Tymczasem aktorzy nie próbują za wszelką cenę rozśmieszać widza. Nie dopisują swoim bohaterom kolejnych ironicznych komentarzy, nie eksponują absurdu ponad potrzebę. Grają w tym świecie na serio, a śmieszność często rodzi się właśnie z ich powagi, z kontrastu między tym, co mówią i robią, a rzeczywistością, w której zostali umieszczeni. To aktorstwo oparte na precyzji i świadomym budowaniu postaci, a nie na łatwym przerysowaniu.
Mateusz Król jako Kmicic jest znakomity. Nie próbuje odtwarzać pomnikowego bohatera ani budować kolejnej wersji sienkiewiczowskiej legendy. Tworzy postać zaskakująco wielowymiarową, w której dawna fantazja o rycerskim etosie spotyka się z doświadczeniem, upływem czasu i nieuchronnym oswojeniem własnej legendy. Jest w tej kreacji humor, dystans, ale też coś ujmującego. Król znakomicie wydobywa sprzeczności Kmicica, nie odbierając mu przy tym charyzmy.
Mariusz Jakus jako Major buduje postać, w której wojenne doświadczenie nie jest jedynie elementem biografii, lecz czymś, co całkowicie określa sposób patrzenia na świat. Jest w nim upór, ciężar przeszłości, potrzeba odnalezienia czegoś, co pozostało poza granicami obecnego życia. Jakus potrafi połączyć surowość i groteskowość z momentami prawdziwie przejmującymi. Nie sprowadza Majora do figury weterana ani do satyrycznego wyobrażenia człowieka uzależnionego od wojny.
Elżbieta Zajko wnosi do przedstawienia właściwą jej temperamentowi energię i sceniczną wyrazistość. Potrafi zbudować postać, która nie jest jedynie uczestnikiem absurdalnej wyprawy, ale ma własny charakter i wyraźną obecność. Jej gra dobrze wpisuje się w groteskową stylistykę przedstawienia, nie tracąc przy tym naturalności.
Ewa Konstancja Bułhak to kolejny mocny punkt obsady. Jej sceniczna obecność ma wyrazistość i temperament, a wyczucie groteskowej konwencji pozwala jej swobodnie poruszać się między komizmem a powagą. Szczególnie zapada w pamięć wykonany przez nią song – zaśpiewany z muzyczną swobodą i aktorską precyzją. To udane połączenie muzyki z teatralną narracją.
Pod warstwą politycznej satyry i groteski pozostaje opowieść o relacji ojca i córki. I być może to ona nadaje całości emocjonalny fundament. Bo wśród narodowych fantazji, wojennych wspomnień, mitów i prób odzyskiwania tego, co utracone, pozostaje dwoje ludzi, którzy muszą zmierzyć się ze sobą. Przeszłość Majora nie jest wyłącznie jego własną sprawą. Staje się częścią życia Oliwii, nawet jeśli ona nie chce jej przyjąć, zrozumieć czy podzielać. Ta relacja pozwala spektaklowi wyjść poza publicystyczną satyrę. Dzięki niej wojna przestaje być tylko ideą, symbolem czy narodowym wyobrażeniem – zaczyna mieć konsekwencje w prywatnym życiu, w więziach, w emocjach i w tym, czego nie potrafimy sobie powiedzieć.
Maciej Białoruski udowodnił, że futurologiczna groteska może być czymś więcej niż efektowną zabawą konwencją. W jego przedstawieniu humor nie unieważnia powagi, a fantastyczna wizja przyszłości staje się narzędziem uważnego przyglądania się teraźniejszości.
Wychodziłem z poczuciem, że oglądałem teatr konsekwentny, dopracowany i bardzo dobrze zagrany. Co ważne, jest to przedstawienie, które nie potrzebuje nachalnie formułować swoich diagnoz. Pozostawia widza z pytaniami o nasze przywiązanie do narodowych legend, potrzebę bohaterstwa i cenę, jaką płacimy za życie w cieniu cudzych i własnych mitów. Metro Afganistan to krzywe zwierciadło, w którym współczesność odbija się zaskakująco wyraźnie.