„Proces Eligiusza Niewiadomskiego” w adaptacji Łukasza Drewniaka i reż. Bartosza Szydłowskiego w Teatrze Powszechnym im. Zygmunta Hübnera w Warszawie. Pisze Szymon Białobrzeski.
„Wasz faszyzm albo zginie w Polsce, rozbije głowę o demokrację, albo Polska zapłonie wojną domową” – Ignacy Daszyński
11 listopada 2026 roku w Teatrze Powszechnym odbyła się premiera spektaklu „Proces Eligiusza Niewiadomskiego” – scenicznej i medialnej rekonstrukcji rozprawy nad zabójcą pierwszego prezydenta II RP, Gabriela Narutowicza. Szydłowski swoim spektaklem rozlicza się zarówno z międzywojennym nacjonalizmem, jak i z tym, który odradza się w polskim społeczeństwie ponad sto lat później.
Do teatru, znaczy się na film
Pierwszą rzeczą, która rzuca się w oczy podczas odbioru „Procesu…”, jest jego ufilmowienie. Co mam przez to na myśli? Otóż spektakl rozgrywa się na dwóch scenach. Na małej odbywa się rozprawa sądowa, której towarzyszy monochromatyczny obraz transmitowany z kamer umieszczonych w rogach sceny. Wąska grupa widzów ma więc dostęp zarówno do klasycznego spektaklu, jak i jego filmowej interpretacji. Na dużej scenie wyświetlana jest zaś wyłącznie ta druga.
Sam oglądałem spektakl na małej scenie i muszę przyznać, że rozwiązanie to przypadło mi do gustu. Tym bardziej że mamy do czynienia z naprawdę dobrą reżyserią obrazu. Być może to zasługa czerni i bieli, a może kompozycji kadrów, ale nagrywany obraz chwilami jawił mi się jako hybryda kina Pawlikowskiego i Tarra. Tylko chwilami, ale to wciąż imponujące jak na teatralne warunki.
Kamera rewelacyjnie wychwytuje paletę reakcji, fakturę rozemocjonowanych twarzy i różnorodność skrywanych gestów. To tylko i aż kinowa wariacja na temat historycznego wydarzenia – ciekawe urozmaicenie dla widzów małej sceny i rozczarowanie dla tych z dużej. Ci drudzy dostali deser bez dania głównego.
Emocja społeczna
Trzymając się kulinarnej metaforyki, żaden z widzów nie dostaje jednak przystawki – historycznego kontekstu, który wprowadzałby w realia procesu. Szydłowski stawia na dramaturgię bardziej niż na referowanie historii. Widz trafia na rozprawę sądową, podczas której dopiero między słowami wyłania się istota ówczesnych sporów politycznych. Odczuwalny jest więc brak choćby krótkiego prologu, który wprowadzałby w świat dwudziestolecia międzywojennego. Mimo to szanuję reżyserską oszczędność. To spektakl budowany nie tyle na historycznych ciekawostkach, ile na emocji społecznej, która znajduje ujście w publiczności odgrywanej przez epizodystów.
Już na sali sądowej jest gęsto – zarówno po stronie publiczności, jak i samego Niewiadomskiego. Grany przez Krzysztofa Zarzeckiego bohater jawi się jako człowiek równie racjonalny, elokwentny i pewny własnych racji, co sfrustrowany i rozedrgany. Momentami Zarzeckiemu zdarza się przeszarżować. Bywa, że w swoim dramatyzmie przypomina nieco Normana z „Psychozy” – karykaturalnego psychopatę z obłędem w oczach. W ogólnym rozrachunku wypada jednak niezwykle wiarygodnie.
Właśnie dzięki jego występowi tak łatwo ugrzęznąć w kwiecistych monologach Niewiadomskiego, nawet jeśli podszyte są uprzedzeniami i żalem pielęgnowanymi przez lata. Choć z czasem Niewiadomski stał się hasłem na sztandarach faszystów, na sali sądowej był jeszcze człowiekiem – złym, ale jednak człowiekiem. Zarzeckiemu udało się to uchwycić.
Reszta aktorów nie odstaje od niego ani na krok. Na szczególne wyróżnienie zasługuje Andrzej Kłak, odgrywający jednego z prokuratorów. To rola niepozorna, cicha i stonowana, ale chyba właśnie dlatego stanowi rewelacyjną przeciwwagę dla znerwicowanej osobowości Niewiadomskiego. Choć wypowiada się rzadko, a jego język jest stosunkowo prosty, grany przez Kłaka prokurator doskonale zna czas i wagę wypowiadanych słów.
Wrażenie robią również role poboczne, niemal nieme. Dzięki kamerze monitorującej wybrane fragmenty spektaklu mimika biernych protokolantów, przewracającego oczami sędziego, oburzonych prokuratorów czy zestresowanych świadków nabiera dodatkowej wyrazistości. To właśnie w tych drobnych gestach i reakcjach ujawnia się społeczny wymiar całego przedstawienia.
Krew przelana przedwczoraj
Teatr ze swej natury jest polityczny, dlatego chciałbym pochylić się również nad tym wymiarem spektaklu. Początkowo Szydłowski politykuje dość subtelnie. Reżyser wyraża swoje sympatie, eksponując pozytywne bądź negatywne cechy charakteru poszczególnych postaci. Nie wkłada jednak w ich usta współczesnych przemówień, nie dodaje politycznych symboli ani nie przełamuje czwartej ściany. W stosunkowo konserwatywny sposób mierzy się z tekstem procesu i wychodzi mu to naprawdę sprawnie.
Znacznie bardziej problematyczny okazuje się akt trzeci, w którym subtelne sugestie ustępują miejsca lekkostrawnemu skandalowi – na tyle dużemu, by prawicowe media wspomniały o nim w wiadomościach, ale jednocześnie na tyle małemu, by nie wywołał rzeczywistej refleksji.
Pod koniec Szydłowski zamyka wszystkich widzów na dużej scenie, gdzie dochodzi do finałowego klimaksu. Okazuje się – któż by się spodziewał? – że figura Niewiadomskiego jest pretekstem do ataku wymierzonego w mniejszości narodowe i stabilność polskiej demokracji. Epizodyści, z żoną Niewiadomskiego na czele, dzierżą portret zmarłego, tańczą, wnoszą gaśnicę czy piwem Niewiadomskie. Wszystko to odbywa się w rytm techno. Antypatriotyczną orgię wieńczy wiersz Juliana Tuwima „Pogrzeb prezydenta Narutowicza”, odczytany przez Andrzeja Seweryna. Na koniec pobrzmiewają okrzyki znane z Marszu Niepodległości.
W kontekście całego spektaklu to zakończenie pozostawia pewien niesmak. Przez większość przedstawienia Szydłowski wnikliwie bada człowieka, który w tęsknocie za szlachecką, romantyczną i monarchiczną Polską był gotów zabić. Obserwuje jednostkę, która, posługując się kościelną retoryką, potrafiła wymazać człowieczeństwo Narutowicza i sprowadzić go do symbolu słabej ręki – ręki, którą należało wyrwać. Ta wnikliwa obserwacja zostaje jednak pod koniec zastąpiona łopatologiczną inscenizacją, która zbyt łatwo szufladkuje przeciwników i przypisuje im rolę wrogów narodu. Zamiast pogłębić wcześniejsze rozpoznania, spektakl decyduje się na efektowny, ale intelektualnie uproszczony gest.
„Proces Eligiusza Niewiadomskiego” nie jest dziełem na miarę „Śmierci prezydenta” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Brakuje mu społecznej wnikliwości i niepokojącej wieloznaczności tamtego filmu. Wciąż jednak pozostaje spektaklem co najmniej dobrym – niezwykle sprawnym w budowaniu portretów psychologicznych i wywoływaniu emocji, które nawet po ponad stu latach wciąż potrafią popychać ludzi do czynów niegodnych człowieka, a tym samym Polaka.