Teatr uliczny nie potrzebuje kurtyny ani biletu. Potrzebuje miejsca, aktora i widza, który choć na chwilę się zatrzyma. II Festiwal Teatrów Ulicznych OFF ART w Radzyminie pokazał, że plener może być nie tylko sceną dla widowiska, ale przestrzenią spotkania, refleksji i opowieści, które zostają z nami na dłużej. Pisze Wiesław Kowalski.
fot. mat. organizatora
II Festiwal Teatrów Ulicznych OFF ART w Radzyminie był wydarzeniem, które warto zapamiętać nie tylko ze względu na poszczególne przedstawienia, ale przede wszystkim dlatego, że przypomniał podstawową prawdę o teatrze ulicznym: jego istotą nie jest sama ulica, lecz spotkanie. Spotkanie aktora z widzem, sztuki z codziennością, wyobraźni z konkretnym miejscem. Właśnie ta relacja okazała się najciekawszym wspólnym mianownikiem festiwalowych wydarzeń.
Radzymin nie był dla teatru jedynie miejscem prezentacji spektakli. OFF ART od początku wyrasta z założenia, że spotykają się tu przedstawienia tworzone z myślą o plenerze – o otwartej przestrzeni, obecności przypadkowego widza i szczególnej relacji między aktorem a publicznością. Dlatego plac, park, otoczenie budynków czy miejsca codziennego ruchu przechodniów nie były jedynie tłem dla teatralnych działań. Stawały się ich pełnoprawnym partnerem. Teatr wchodził w rzeczywistość miasta, a miasto – czasem niemal niezauważalnie – stawało się częścią teatru.
Było w tym coś szczególnie istotnego w czasach, kiedy coraz więcej doświadczeń odbieramy za pośrednictwem ekranów. Teatr uliczny nie pozwala bowiem na bezpieczny dystans. Nie można go przewinąć, wyłączyć ani odłożyć na później. Aktor jest obok widza, a widz pozostaje częścią sytuacji, która wydarza się tylko raz. Może być uczestnikiem, przypadkowym przechodniem, obserwatorem, a czasem także nieprzewidzianym współtwórcą przedstawienia.
„Podróżnicy” Teatru Akt pokazali tę właściwość teatru ulicznego w sposób niemal modelowy. Spektakl nie tylko opowiadał o podróży – sam był podróżą, w którą wciągana była publiczność. Pantomima, ruch, muzyka, steampunkowe kostiumy, pojazdy i rekwizyty tworzyły widowiskowy świat, ale nie przesłaniały aktora. Przeciwnie: za efektowną formą stała konkretna technika wykonawcza i doświadczenie zespołu, który od dziesięcioleci wie, jak funkcjonować w przestrzeni otwartej. W Radzyminie można było zobaczyć, że widowiskowość nie musi oznaczać pustki, a interakcja z widzem nie musi sprowadzać się do taniego zabawiania publiczności.
Podobną wiarę w komunikatywność teatru, choć za pomocą zupełnie innych środków, przyniósł „Sztukmistrz” Teatru Snów. To przedstawienie bardziej poetyckie i metaforyczne, oparte na ruchu, obrazie, muzyce i przedmiotach. Historia człowieka marzącego o lataniu stawała się opowieścią o wolności, pragnieniu przekraczania granic i trudności dokonywania wyborów. Najważniejsze było jednak to, że metafora pozostawała czytelna. Spektakl nie wymagał od widza znajomości literackiego pierwowzoru ani teatralnego przygotowania. Pozwalał patrzeć, odczytywać obrazy i samemu dopowiadać sensy.
To właśnie ta różnorodność wydaje się jednym z największych atutów festiwalu. Teatr uliczny nie został tu sprowadzony do jednego modelu. Może być muzycznym widowiskiem dla dzieci, jak „Skrzydlaty Odlot” Kultureski, w którym ekologia została wpisana w wartką, pełną humoru i piosenek opowieść, zamiast zamieniać przedstawienie w dydaktyczną lekcję. Może być poetycką historią o wolności. Może być pełnym energii happeningiem. Może też stać się teatrem pamięci i świadectwa.
Najmocniej tę ostatnią możliwość ujawniło „Zostaną tylko buciki” Teatru Opera Modern i Teatru Pantomimy „DAR”. To przedstawienie pokazało, że ulica nie musi być przestrzenią widowiska nastawionego wyłącznie na efekt. Może stać się miejscem konfrontacji z doświadczeniem wojny. Zamiast wielkich historycznych narracji twórcy skierowali uwagę ku pojedynczemu człowiekowi, ku dziecku, matce, kobiecie, ku temu, co w wojennych statystykach najłatwiej przeoczyć.
Tytułowe buciki okazały się przykładem siły prostego teatralnego znaku. Nie potrzebowały komentarza ani monumentalnej oprawy. Uruchamiały wyobraźnię właśnie dlatego, że były zwyczajne. Podobnie działała cisza, ruch i obecność aktorów. Szczudlarze i zmieniona skala przestrzeni nie służyły wyłącznie efektowi wizualnemu, lecz wzmacniały wymowę przedstawienia. W rezultacie teatr uliczny przestawał być jedynie sztuką przyciągania publiczności. Stawał się sztuką zatrzymania widza przy obrazie, geście i znaczeniu.
I chyba właśnie tutaj znajduje się najważniejsza granica, którą tegoroczny festiwal próbował wyznaczyć: między widowiskiem a teatrem. Ulica wymaga atrakcyjności. Aktor musi konkurować z hałasem, ruchem samochodów, reklamami i codziennym pośpiechem. Duży obraz, muzyka, kostium czy efektowna scenografia są więc naturalnymi narzędziami teatru plenerowego. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy efekt zastępuje treść, a atrakcyjność staje się celem samym w sobie.
Radzymin pokazał, że najlepsze przedstawienia potrafią tę pułapkę ominąć. W „Podróżnikach” efektowna forma prowadziła do refleksji o drodze i ludzkiej potrzebie ruchu. W „Sztukmistrzu” cyrkowa sprawność i poetycki obraz prowadziły do opowieści o wolności. W „Skrzydlatym Odlocie” muzyka, humor i kolor tworzyły przestrzeń dla rozmowy o ekologii, nie odbierając dzieciom prawa do zwyczajnej teatralnej zabawy. W „Zostaną tylko buciki” wielka plenerowa forma ostatecznie prowadziła do obrazu pojedynczego człowieka.
To ważne, ponieważ teatr uliczny bardzo łatwo może zostać oceniony wyłącznie przez pryzmat tego, co najbardziej widoczne. Tymczasem festiwal przypomniał, że jego prawdziwa wartość znajduje się często głębiej: w sposobie, w jaki aktor wykorzystuje przestrzeń, w jakości kontaktu z publicznością, w umiejętności opowiadania bez słów, w tym, czy efektowny obraz pozostawia po sobie coś więcej niż tylko chwilowy zachwyt.
Dlatego tak ważnym wydarzeniem była również festiwalowa debata „Po co nam teatr uliczny?”. Nie była ona jedynie rozmową o historii gatunku. Wspomnienia związane z Jelenią Górą, doświadczenie czterdziestu lat działalności Teatru Snów oraz głosy artystów reprezentujących różne pokolenia prowadziły do pytania o przyszłość tej formy. I odpowiedź nie musiała przyjmować postaci jednej definicji.
Teatr uliczny potrzebuje bowiem przede wszystkim widza. Ale nie takiego, który już wcześniej zadeklarował zainteresowanie sztuką i kupił bilet. Widz uliczny może pojawić się przypadkiem. Może zostać albo odejść. Może nie wiedzieć, co wydarzyło się wcześniej. Ta przypadkowość jest zarazem trudnością i wielką szansą. Artysta musi zdobyć uwagę, ale przede wszystkim musi stworzyć sytuację, w której człowiek zechce się zatrzymać.
W tym sensie festiwal w Radzyminie był również festiwalem odzyskiwania przestrzeni. Na chwilę zwyczajne miejsca otrzymywały inne znaczenie. Plac przestawał być tylko placem, park przestawał być tylko parkiem, a przechodzień przestawał być anonimowym uczestnikiem miejskiego ruchu. Teatr zmieniał sposób patrzenia na miejsce, a po zakończeniu przedstawienia pozostawało ono wprawdzie takie samo, lecz doświadczenie widza już niekoniecznie.
To chyba najcenniejsza lekcja II Festiwalu Teatrów Ulicznych OFF ART. Nie chodzi o to, żeby udowadniać, że teatr uliczny może konkurować z teatrem instytucjonalnym jego własnymi środkami. Nie musi mieć bardziej skomplikowanej scenografii, większych efektów ani głośniejszej muzyki. Jego przewagą jest coś zupełnie innego: bezpośredniość. A także nieprzewidywalność.
Każdy z festiwalowych spektakli na swój sposób przypominał, że teatr zaczyna się naprawdę wtedy, kiedy pomiędzy aktorem a widzem powstaje relacja. Czasem będzie to śmiech dziecka, czasem zdziwienie przypadkowego przechodnia, czasem wspólna wędrówka, a czasem cisza, w której widz zostaje sam na sam z trudnym obrazem. Dlatego Radzymin nie potrzebował wielkich deklaracji, by udowodnić sens istnienia teatru ulicznego. Wystarczyło wyjść z przedstawieniem na plac. Tam, gdzie ludzie przychodzą nie po teatr, lecz po swoje codzienne sprawy, pojawiła się sztuka. I właśnie dlatego stała się wydarzeniem.
II Festiwal Teatrów Ulicznych OFF ART pokazał teatr różnorodny: muzyczny i poetycki, widowiskowy i skupiony, przeznaczony dla dzieci i mierzący się z doświadczeniem wojny. Ale pod tą różnorodnością można było odnaleźć wspólną zasadę. Teatr nie czekał, aż widz do niego przyjdzie. Wyszedł mu naprzeciw. I być może właśnie to jest dzisiaj najważniejszą odpowiedzią na pytanie, po co nam teatr uliczny. Potrzebujemy go, ponieważ nadal potrzebujemy spotkania. W świecie technologicznych nowinek, pośpiechu i nieustannego przepływu obrazów warto czasem zatrzymać się przy jednym człowieku, jednym geście, jednym obrazie. Bo w zwyczajnym miejscu i w zwyczajnym dniu może wydarzyć się coś, czego nie da się zaplanować.
Coś, co na chwilę zmienia sposób, w jaki patrzymy na świat.
I na siebie.
