Po co ten spacerek? Czyli o sztuce zatrzymywania czasu

„Po co ten spacerek?” wg wierszy współczesnych poetów w reż. Agnieszki Glińskiej w Teatrze Telewizji. Pisze Wiesław Kowalski.

fot. fot. Arsen Petrovych / mat. TVP

Telewizyjny spektakl Po co ten spacerek? w reżyserii Agnieszki Glińskiej, z Mają Komorowską, nie pozostawia widza obojętnym na to, co dzieje się między słowem a ciszą. Obejrzałem go podczas powtórki, z dala od atmosfery premiery i związanych z nią oczekiwań. Dzięki temu mogłem skupić się na szczegółach, które stanowią o jego charakterze: rytmie wypowiedzi, znaczeniu pauz, spojrzeniach i chwilach, w których pozornie niewiele się dzieje. To przedstawienie nie zabiega o natychmiastowy aplauz. Jego siła tkwi raczej w umiejętności przyciągnięcia uwagi i skłonienia widza do refleksji.

Najciekawsze wydaje mi się w nim nie samo spotkanie z poezją, choć przecież ona stanowi jego zasadniczą materię, ani nawet możliwość obcowania z aktorstwem Mai Komorowskiej, lecz sposób, w jaki Agnieszka Glińska organizuje spotkanie trzech porządków: literatury, pamięci i teraźniejszości. Nie mamy tu do czynienia z klasycznym recitalem poetyckim ani z biograficznym portretem artystki. Reżyserka konstruuje raczej przestrzeń, w której wiersze i rozmowa nieustannie się do siebie zbliżają, ale nigdy całkowicie nie stapiają. Każdy z tych porządków zachowuje własną autonomię, a zarazem pozwala lepiej zrozumieć pozostałe.

Ten pomysł ma istotne konsekwencje. Wiersze nie stają się ilustracją opowieści o życiu aktorki, a rozmowa nie pełni funkcji objaśniającego komentarza do literatury. Przeciwnie, prywatne wspomnienia otwierają przed tekstami poetyckimi dodatkowe przestrzenie znaczeń, natomiast poezja pozwala spojrzeć na osobiste doświadczenia z pewnego dystansu. To ważne, ponieważ spektakl unika łatwej pokusy autobiograficznego wzruszenia. Nie próbuje przekonać widza, że każde przeżycie można zamknąć w pięknej anegdocie, a każdą stratę oswoić za pomocą odpowiednio dobranego wiersza.

Maja Komorowska nie tyle prezentuje wybrane utwory, ile za każdym razem na nowo sprawdza ich obecność w sobie. Fascynujące jest to, że jej interpretacje nie opierają się na demonstracji emocji. Aktorka nie narzuca tekstom gotowej temperatury uczuciowej. Pozwala im wybrzmieć, czasami wręcz pozostawia je w zawieszeniu. Właśnie wtedy ujawnia się niezwykłość jej warsztatu. Potrafi wydobyć znaczenie z drobnego przesunięcia akcentu, zmiany rytmu, ledwie zauważalnego zawahania. Nie potrzebuje rozbudowanej gestyki ani aktorskiej ekspresji, która miałaby potwierdzać rangę wypowiadanych słów. Jej środkiem wyrazu jest przede wszystkim uwaga.

I być może właśnie uwaga jest najważniejszą kategorią tego przedstawienia. Komorowska słucha tekstu, zanim go wypowie. Sprawdza jego ciężar, rytm i emocjonalne konsekwencje. Nie traktuje poezji jako materiału do zaprezentowania własnej osobowości. W tym sensie jej aktorstwo jest niezwykle wolne od próżności. Nie oznacza to jednak rezygnacji z indywidualności. Przeciwnie, osobowość aktorki jest obecna w każdym utworze, ale nie przesłania autora. To rzadka umiejętność: być wyrazistym, nie stając się najważniejszym tematem własnej interpretacji.

Warto przy tym zauważyć, że spotkanie z Agnieszką Glińską ma charakter znacznie bardziej partnerski, niż sugerowałaby tradycyjna formuła rozmowy reżysera z bohaterką spektaklu. Glińska nie usiłuje wydobyć z Komorowskiej kolejnych efektownych zwierzeń. Nie buduje dramaturgii na wyznaniach ani nie szuka sensacyjnych momentów biografii. Jest obecna, słucha, podsuwa tematy, pozwala rozmowie rozwijać się własnym rytmem. Jej reżyserska powściągliwość okazuje się świadomym wyborem artystycznym. Nie próbuje konkurować z aktorką, lecz tworzy warunki, w których może ona bezpiecznie odsłonić to, co istotne.

Zastanawiająca jest również sama konstrukcja przestrzeni. Z jednej strony mamy neutralne, niemal pozbawione indywidualnych cech pomieszczenie, w którym Komorowska spotyka się z poezją. Z drugiej – prywatny dom, a więc miejsce naznaczone konkretną pamięcią, przyzwyczajeniami i osobistą historią. Ten podział nie jest wyłącznie rozwiązaniem scenograficznym. Odpowiada dwóm sposobom istnienia człowieka: temu, w którym zwraca się on do świata, oraz temu, w którym pozostaje sam ze sobą. W pierwszym przemawia poprzez cudze słowa, w drugim próbuje odnaleźć własne.

Nie bez znaczenia jest telewizyjna forma przedstawienia. Kamera może tu pełnić funkcję znacznie subtelniejszą niż zwykłe dokumentowanie aktorskiego występu. Przybliża widza do twarzy Komorowskiej, ale jednocześnie uświadamia, jak wiele dzieje się poza samym wypowiadaniem tekstu. Spojrzenie, bezruch, moment skupienia nad kartką – wszystko to staje się częścią teatralnego zdarzenia. Telewizja nie musi więc pomniejszać teatru przez sprowadzenie go do obrazu. Może przeciwnie: stworzyć rodzaj intymności, której trudno byłoby doświadczyć z dalszego rzędu teatralnej widowni.

Pozostaje jeszcze tytuł. Po co ten spacerek? Kryje się w nim dziecięca logika, która z rozbrajającą prostotą podważa powagę dorosłych rozważań o życiu i śmierci. Skoro początek i koniec naszej drogi mają prowadzić do tego samego miejsca, jaki sens ma całe ludzkie doświadczenie? Spektakl nie udziela na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi. I słusznie. Gdyby ją udzielił, zaprzeczyłby własnej konstrukcji. Poezja nie jest przecież instrukcją obsługi egzystencji. Nie rozwiązuje zagadek, ale pozwala lepiej znosić ich obecność. Czasami daje pocieszenie, czasami niepokój, niekiedy zmusza do ponownego przemyślenia spraw, które wydawały się już rozstrzygnięte.

W przedstawieniu Glińskiej przemijanie nie zostaje sprowadzone do melancholijnego rozpamiętywania tego, co bezpowrotnie utracone. Jest raczej warunkiem dostrzegania wartości tego, co jeszcze trwa. Pamięć nie służy tu ucieczce od teraźniejszości, lecz pomaga ją odzyskać. Wiersze stają się sposobem na ponowne nawiązanie kontaktu ze światem, także z tym, którego już nie ma.

Nie chciałbym jednak sprowadzać tego spektaklu do pięknej lekcji życia. Byłoby to wobec niego zbyt łatwe i trochę niesprawiedliwe. Jego wartość polega również na tym, że nie wszystkie emocje zostają uporządkowane, a nie każde pytanie znajduje odpowiednie słowa. Momentami można odczuć, że starannie skomponowana całość zbliża się do granicy estetycznej harmonii, która groziłaby nadmiernym wygładzeniem trudnych doświadczeń. Komorowska i Glińska na szczęście nie pozwalają tej harmonii stać się ostatecznym celem przedstawienia.

Szczególnie cenne jest dla mnie to, że Po co ten spacerek? przypomina o czymś, o czym współczesna kultura, przyzwyczajona do natychmiastowości i nieustannego produkowania komunikatów, zdaje się coraz częściej zapominać: człowiek potrzebuje czasu, żeby naprawdę usłyszeć drugiego człowieka, a czasami również samego siebie. Potrzebuje słów, które nie służą wyłącznie przekazywaniu informacji, ale pomagają rozpoznać własne istnienie.

Agnieszka Glińska stworzyła przedstawienie, w którym reżyseria polega przede wszystkim na umiejętności nieprzeszkadzania. Maja Komorowska udowodniła natomiast, że wielkość aktorstwa nie zawsze mierzy się rozmiarem roli, intensywnością konfliktu czy siłą scenicznej ekspresji. Czasami wystarczy obecność człowieka, który wie, że każde słowo wymaga odpowiedzialności.

Po obejrzeniu tego spektaklu pomyślałem, że może najważniejsze nie jest wcale to, dokąd zmierzamy. Ważniejsze, czy podczas naszej wędrówki potrafimy dostrzec drugiego człowieka, zatrzymać się przy jego słowach i nie przejść obojętnie obok tego, co naprawdę istotne. Jeśli poezja może nam w tym pomóc, spacerek z pewnością nie jest czasem straconym.