Po co nam teatr uliczny?

O historii, widzu i przestrzeni rozmawiali podczas II Festiwalu Teatrów Ulicznych OFF ART w Radzyminie Przemysław Grządziela, Zdzisław Górski, Jerzy Lach i Jarosław Siech. Punktem wyjścia było pytanie, które pozostaje aktualne mimo zmieniających się czasów: po co właściwie wychodzić z teatrem na ulicę? – pisze Wiesław Kowalski.

fot. Jerzy Wyrębski

Podczas II Festiwalu Teatrów Ulicznych OFF ART w Radzyminie, 6 września, odbyła się debata zatytułowana „Po co nam teatr uliczny?”. Przy jednym stole spotkali się artyści reprezentujący różne doświadczenia i różne sposoby myślenia o teatrze w przestrzeni otwartej: Przemysław Grządziela z Teatru Pinezka, Zdzisław Górski z Teatru Snów, Jerzy Lach z Teatru Opera Modern oraz Jarosław Siech z Teatru Pantomimy Dar.

Pytanie postawione w tytule debaty okazało się jednak zaledwie początkiem znacznie szerszej rozmowy. Zamiast próby sformułowania jednej definicji teatru ulicznego pojawiła się opowieść o jego historii, przemianach, publiczności i przestrzeni, w której może się wydarzać. Dużo miejsca zajęły wspomnienia, bo spotkanie z artystami miało również wymiar pokoleniowy. Szczególnie wyraźnie wybrzmiało doświadczenie Zdzisława Górskiego, którego Teatr Snów w tym roku obchodzi 40-lecie działalności.

Historia, która nadal jest obecna

Rozmowa o współczesnym teatrze ulicznym szybko przeniosła się w przeszłość. Nie była to jednak historia traktowana jako zamknięty rozdział. Przeciwnie – wspomnienia dawnych przedstawień, festiwali i spotkań z artystami pokazywały, że wiele pytań, które stawiają sobie twórcy dzisiaj, pojawiało się również przed laty.

Ważnym punktem odniesienia stał się festiwal teatrów ulicznych w Jeleniej Górze. Wspominano jego znaczenie dla rozwoju polskiej sceny plenerowej oraz zespoły z różnych części świata, które przez lata przyjeżdżały do Polski. Dla wielu twórców był to nie tylko festiwal spektakli, ale rodzaj otwartego uniwersytetu teatru ulicznego – miejsce wymiany doświadczeń, konfrontacji estetyk i obserwowania tego, jak artyści z różnych krajów potrafią wykorzystać przestrzeń publiczną.

Wspominając tamte czasy, uczestnicy debaty przywoływali atmosferę teatru ulicznego, który nie potrzebował jeszcze tak wyraźnego podziału między sceną a widownią. Ulica była miejscem eksperymentu, spotkania i ryzyka. Była przestrzenią, w której przedstawienie mogło zetknąć się z rzeczywistością w sposób niemożliwy do osiągnięcia w tradycyjnym budynku teatralnym.

Historia Teatru Snów – czterdzieści lat pracy Zdzisława Górskiego i jego zespołu – stała się w tym kontekście szczególnie istotna. Pokazała, jak bardzo zmieniły się warunki funkcjonowania teatru ulicznego, ale też jak trwałe okazały się pewne jego podstawowe zasady.

Nie ma ulicy bez widza

Jednym z najważniejszych tematów rozmowy był widz. W teatrze ulicznym nie jest on przecież odbiorcą, który wcześniej kupił bilet, wybrał przedstawienie i przyszedł do określonego budynku o określonej godzinie.

Na ulicy sytuacja jest odwrotna. Widz może pojawić się przypadkiem. Może zatrzymać się na kilka minut albo zostać do końca. Może odejść. Może wejść w sam środek przedstawienia, nie wiedząc, co wydarzyło się wcześniej. Może też w ogóle nie planować kontaktu ze sztuką.

Ta przypadkowość, jak wynikało z rozmowy, jest jednocześnie jednym z największych wyzwań i największych atutów teatru ulicznego.

Artysta musi zdobyć uwagę, ale nie powinien traktować widza wyłącznie jako kogoś, kogo trzeba za wszelką cenę „złapać”. Teatr uliczny wymaga szczególnej uważności na publiczność. Nie wystarczy bowiem stworzyć spektaklu i przenieść go z budynku na plac. Przestrzeń otwarta zmienia reguły gry, a obecność przypadkowych przechodniów sprawia, że przedstawienie nigdy nie jest do końca takie samo.

W rozmowie powracała więc myśl, że widz teatru ulicznego nie jest jedynie obserwatorem. Jego obecność, reakcje, ruch, a czasem nawet przypadkowe zachowanie stają się częścią przedstawienia.

Przestrzeń nie jest dekoracją

Drugim wielkim bohaterem debaty była przestrzeń. Teatr uliczny nie może traktować miejsca wyłącznie jako neutralnego tła. Plac, park, ulica, skwer czy przestrzeń przed budynkiem mają swoją historię, architekturę, rytm i pamięć. Każde miejsce inaczej „pracuje” z przedstawieniem.  Dlatego spektakl w przestrzeni publicznej nie jest tylko przedstawieniem przeniesionym z sali teatralnej na zewnątrz. Musi wejść w relację z miejscem i z tym, co już w nim istnieje.

To właśnie w tej relacji – między aktorem, widzem i przestrzenią – uczestnicy debaty dostrzegali jedną z najważniejszych wartości teatru ulicznego. Spektakl może bowiem zmienić sposób patrzenia na dobrze znane miejsce. Park, przez który codziennie przechodzimy, plac, na którym załatwiamy sprawy, czy ulica kojarzona wyłącznie z ruchem mogą na chwilę stać się przestrzenią wyobraźni. Po przedstawieniu miejsce pozostaje takie samo, ale doświadczenie widza już niekoniecznie.

Między widowiskiem a teatrem

W rozmowie pojawiło się również pytanie o widowiskowość. Teatr uliczny z natury musi konkurować o uwagę z codziennością: samochodami, reklamami, rozmowami przechodniów, hałasem miasta. Nic więc dziwnego, że często sięga po duży obraz, muzykę, kostium, ruch czy efektowną scenografię. Ale czy właśnie efektowność nie może stać się pułapką?

Debata nie przyniosła prostej odpowiedzi, raczej przypomniała, że atrakcyjność wizualna nie powinna zastępować teatralności. Teatr uliczny może być widowiskowy, ale może też posługiwać się ciszą, prostotą i skupieniem. Nie musi nieustannie podnosić temperatury. Jego siła może wynikać również z tego, że potrafi zatrzymać człowieka w środku codziennego pośpiechu. To ważne zwłaszcza dziś, kiedy obraz stał się podstawowym narzędziem komunikacji, a spektakl łatwo może zostać oceniony przede wszystkim przez pryzmat tego, czy dobrze wygląda na fotografii lub krótkim nagraniu.

Po co więc wychodzić na ulicę?

W trakcie debaty pytanie o sens teatru ulicznego wracało w różnych postaciach. Czy chodzi o dotarcie do widza, który nie odwiedza teatrów? O odzyskanie przestrzeni publicznej dla sztuki? O wspólnotowe doświadczenie, którego coraz częściej brakuje w świecie ekranów i indywidualnego odbioru?

W odpowiedziach trudno było oddzielić te elementy.

Teatr uliczny jest bowiem szczególnym rodzajem spotkania. Nie wymaga od widza wcześniejszej deklaracji zainteresowania. Może wydarzyć się obok niego. Może zaskoczyć go w zwyczajnym dniu. Ale właśnie dlatego stawia przed artystą większą odpowiedzialność – musi znaleźć język, który pozwoli nawiązać kontakt z publicznością bardzo różnorodną, często nieprzygotowaną na spotkanie ze sztuką.

Jednocześnie teatr uliczny ma możliwość przywrócenia przestrzeni publicznej funkcji, które nie mają nic wspólnego z konsumpcją czy komunikacją. Na chwilę plac przestaje być tylko placem, park – tylko parkiem, a przechodzień przestaje być anonimowym przechodniem.

Teatr żywy, czyli teatr potrzebny

Rozmowa w Radzyminie pokazała też, że teatr uliczny nie jest muzealną formą, którą należy jedynie chronić ze względu na tradycję. Przeciwnie – jego przyszłość zależy od tego, czy kolejne pokolenia twórców znajdą dla niego własny język.

Czterdzieści lat działalności Teatru Snów jest świadectwem trwałości tej formy, ale również dowodem, że teatr plenerowy nieustannie musi odpowiadać na zmieniającą się rzeczywistość. Zmienia się widz, zmieniają się miasta, zmieniają się sposoby komunikacji i oczekiwania wobec sztuki. Nie zmienia się natomiast podstawowa sytuacja: aktor wychodzi do przestrzeni, a człowiek może się przy nim zatrzymać. Być może właśnie w tym należy szukać najprostszej odpowiedzi na pytanie „po co nam teatr uliczny?”.

Potrzebujemy go, ponieważ pozwala sztuce wydarzyć się poza miejscami, w których jej obecności się spodziewamy. Pozwala spotkać widza, który nie planował spotkania. Pozwala spojrzeć inaczej na własne miasto. I przypomina, że przestrzeń publiczna może być nie tylko miejscem przemieszczania się, pracy i codziennych obowiązków, ale również miejscem wspólnego przeżywania.

Debata podczas OFF ART nie zakończyła się więc jedną definicją teatru ulicznego. I chyba dobrze. Czterdzieści lat doświadczeń Teatru Snów, pamięć o Jeleniej Górze i międzynarodowych spotkaniach artystycznych, a także doświadczenia pozostałych uczestników pokazały raczej ciągłość pewnej potrzeby.

Teatr uliczny jest potrzebny tak długo, jak długo potrzebujemy spotkania.

A może nawet bardziej: tak długo, jak długo chcemy, żeby w środku zwyczajnego dnia nagle wydarzyło się coś, czego nie dało się zaplanować.