W finale sezonu „Opowieści na czas chaosu” powstaje wyjątkowy projekt teatralny, którego twórczynie i twórcy chcą zmierzyć się z dezinformacją i propagandą w przekazach medialnych; zbadać, jak wpływają na mózg i ciało człowieka i dlaczego są tak skuteczne. Szczególnym kontekstem dla spektaklu jest trwająca już ponad cztery lata pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę, której towarzyszą działania hybrydowe przeciwko krajom Unii Europejskiej i NATO. Polem bitwy stały się nasze umysły.
fot. mat. teatru
„Pranie muzgó” w reżyserii Magdy Szpecht z tekstem Szymona Adamczaka opowiada o działalności Instytutu Postprawdy. Instytut inicjuje działania śledcze i korzysta z narzędzi ze świata nauki, pozwalających monitorować funkcje organizmu: tętno, aktywność fal mózgowych czy ruchy gałek ocznych, żeby sprawdzić, jak funkcjonują umysły poddawane manipulacji.
W role badaczek wcielają się aktorki Teatru Jaracza – Monika Badowska i Matylda Paszczenko. Na scenie towarzyszy im Yuliya Kovalchuk, pochodząca z Ukrainy neuronaukowczyni, absolwentka Berlin School of Mind and Brain na Uniwersytecie Humboldta.
Czym jest post-prawda? To okoliczności, w których do kształtowania opinii publicznej wykorzystuje się w przekazach medialnych nie fakty i obiektywne dane, a emocje i osobiste przekonania. Mamy z nią do czynienia codziennie; to clickbaitowe nagłówki, selektywny dobór informacji, rozpowszechnianie teorii spiskowych i dezinformacji. Nie oznacza po prostu kłamstwa. To świadome rozmywanie granic między faktami, opiniami i emocjami; wykorzystywanie uprzedzeń, grupowej tożsamości i mechanizmów psychologicznych do osiągania pożądanych reakcji. Dlaczego niezależnie od zapatrywań politycznych jedne mózgi są bardziej podatne na manipulację, a inne mniej? Co robić, żeby uchronić się przed „praniem muzgó”?
Jak tłumaczy Yuliya Kovalchuk, która jest jednocześnie konsultantką naukową spektaklu, propaganda działa w dwie strony: – Żeby manipulować ludźmi, trzeba bardzo dobrze rozumieć, co w nich wywołuje emocje, czego chcą, co ich motywuje w życiu, jakie mają zasoby poznawcze. Dlatego żeby opierać się propagandzie musimy dobrze znać siebie i wiedzieć, co w nas wywołuje emocje.
Spektakl czerpie z dokonań neuropolityki – rozwijającej się dyscypliny naukowej, która bada biologiczne podłoże aktywności politycznej człowieka. „Pranie muzgó” to esej sceniczny, w którym mechanizmy manipulacji zostają ukazane z rozmaitych punktów widzenia i z wykorzystaniem różnych estetyk.
Jak mówi Magda Szpecht, teatr to idealne miejsce, żeby zastanawiać się nad tym, co to jest prawda, jak do niej dotrzeć i jak ją chronić. – Aktorki i aktorzy całym swoim życiem badają granice między prawdą a nieprawdą; tym, co prywatne i tym, co publiczne – tłumaczy. – Jestem przekonana, że w czasach kryzysu demokracji teatr ma ogromną rolę do odegrania i gigantyczną przewagę nad innymi środkami wyrazu – właśnie dlatego, że jest oparty na spotkaniu i prawdziwej, żywej obecności.
Magda Szpecht jest z wykształcenia dziennikarką i reżyserką teatralną. Jej prace powstają na styku teatru dokumentalnego, performansu i działań aktywistycznych.
W 2025 roku została nagrodzona Kamykiem Puzyny za łączenie twórczości teatralnej z działaniami cyberaktywistycznymi, informacyjnymi, dokumentacyjnymi, edukacyjnymi i artystycznymi na rzecz walczącej Ukrainy. Z jej inicjatywy powstała m.in. grupa Cyber Elfów – wolontariuszy zajmujących się zwalczaniem dezinformacji, propagandy i fake newsów. Ze swoim wykładem performatywnym w ramach projektu podróżowała po wielu krajach i opowiadała o tym, jak ludzie z różnych części świata włączają się we wspieranie walczącej Ukrainy, a także w zbieranie i archiwizowanie dowodów na rosyjskie zbrodnie.
W przygotowanym w Estonii projekcie „Spy Girls” z grupą performerów tworzyła na portalach randkowych konta rosyjskich dziewcząt i nawiązywała kontakty z żołnierzami na tymczasowo okupowanych terenach Ukrainy, by zbierać dane na temat ich lokalizacji i logistyki, a także by dokonać pewnego rodzaju socjologicznego wywiadu – dowiedzieć się, jaki wpływ ma na nich imperialna ideologia i patriarchalne widzenie rzeczywistości oraz jaki ślad zostawia w nich wojna i propaganda, której podlegają. Tak powstał spektakl „Spy Girls”, a później pomysł „Prania muzgó”.
– Chciałabym, żeby widzowie zostali umocnieni w swoich obywatelskich postawach; żeby myśleli o tym, czym jest wolność w czasach, kiedy z każdej strony ktoś próbuje nas zmanipulować – szczególnie w mediach społecznościowych zaprojektowanych tak, żeby nas od siebie uzależnić.
Przedstawienie powstało w interdyscyplinarnym zespole twórczym. Za jego przestrzeń i rozwiązania technologiczne odpowiada Janek Simon, ceniony artysta wizualny. Autorem muzyki jest Krzysztof Kaliski, wideo: Michał Rogulski, choreografii – Magda Jędra.
Pranie muzgó | prapremiera: 19.06.2026 | Mała Scena
reżyseria, scenariusz: Magda Szpecht
dramaturgia, scenariusz: Szymon Adamczak
scenografia, kostiumy, światło: Janek Simon
muzyka: Krzysztof Kaliski
współpraca naukowa: Yuliya Kovalchuk
wideo i współpraca artystyczna: Michał Rogulski
choreografia: Magda Jędra
inspicjentka, suflerka: Anna Królikowska
konsultacja merytoryczna dot. dezinformacji: Adam Sokołowski
obsada:
Monika Badowska
Matylda Paszczenko
Yuliya Kovalchuk (gościnnie)