Czym jest macierzyństwo pozbawione idealizacji – doświadczenie miłości, która nie daje poczucia sprawczości oraz odpowiedzialności, która nie chroni przed porażką? Czy sztuka może sięgać po najbardziej intymne doświadczenia, jeśli ceną opowieści staje się odsłonięcie czyjegoś życia?
fot. HaWa / mat teatru
3 października na Scenie Kameralnej Narodowego Starego Teatru odbędzie się premiera spektaklu NONFICTION w reżyserii Gosi Wdowik. Przedstawienie, oparte na powieści Julie Myerson w adaptacji Martyny Wawrzyniak, opowiada o macierzyństwie, które wymyka się społecznym wyobrażeniom o bezwarunkowej miłości, bliskości i odpowiedzialności. To historia rodziców bezradnych wobec wyborów dorosłego dziecka, opowieść o potrzebie oddzielenia oraz o granicy między troską a poczuciem własności.
W spektaklu literatura spotka się na scenie ze sztuką wizualną za sprawą rzeźb-lalek stworzonych przez Anetę Grzeszykowską. Powierzenie postaci córki rzeźbom zmienia sposób, w jaki widzowie mogą odczytywać jej obecność na scenie. Lalka staje się bohaterką przedstawienia, funkcjonując pomiędzy przedmiotem a żywą postacią. Uzależnienie nie jest tu przedstawiane jako problem społeczny, lecz jako siła prowadząca do rozpadu relacji. Obserwujemy je z perspektywy rodziców, rozdartych między lękiem o dziecko a pragnieniem, by kryzys wreszcie doprowadził do zmiany. Lalki stają się w tym kontekście metaforą niespełnionych oczekiwań wobec dziecka i bolesnej konfrontacji z jego odrębnością.
Mam zwyczaj zapraszania artystów i artystek wizualnych. W teatrze słowo ma za zadanie nazywać, domykać, a sztuka – otwierać. Romansuję ze sztuką, żeby wytwarzać świat sceniczny otwarty na interpretację.
Gosia Wdowik
Obiekty Grzeszykowskiej wprowadzają dodatkową warstwę znaczeń. Lalka przywołuje skojarzenia z dziecięcym ciałem, a jednocześnie przypomina, że oglądamy przedmiot pozbawiony własnej sprawczości. Obecność rzeźb otwiera przestrzeń pomiędzy dokumentem i fikcją, rzeczywistością i wyobrażeniem. Jak mówi Aneta Grzeszykowska: „Paradoksalnie wydaje mi się, że wprowadzenie tak sztucznego obiektu, który przedstawia człowieka, do równie umownej, sztucznej przestrzeni teatru może wywołać odwrotny efekt. Jakby dwa poziomy fikcji nagle zaczęły produkować coś bardzo prawdziwego”.
To napięcie pomiędzy fikcją a prawdą znajduje się również w samym centrum NONFICTION. Spektakl wyrasta bowiem z jednej z najgłośniejszych debat o granicach autofikcji oraz o prawie do opowiadania historii, które dotyczą nie tylko autora, lecz także bliskich mu osób. Jej centralną postacią jest Julie Myerson.
Julie Myerson jest brytyjską pisarką i krytyczką, autorką powieści oraz książek non-fiction. Rozgłos przyniosła jej między innymi powieść Something Might Happen, a szczególnie burzliwą debatę wywołała książka The Lost Child: A True Story z 2009 roku, w której opisała doświadczenia własnej rodziny i uzależnienie nastoletniego syna. Publikacja postawiła Myerson w centrum sporu o prywatność, odpowiedzialność pisarki i prawo do opowiadania historii, które nie należą wyłącznie do jednej osoby. W wydanej kilkanaście lat później powieści Nonfiction autorka powróciła do tematów uzależnienia, macierzyństwa i rodzinnej straty, tym razem nadając osobistemu materiałowi formę fikcji. Pytanie, czy można w pełni zaufać autorce opowiadającej własną historię, staje się jednym z głównych napięć książki i spektaklu.
Gosia Wdowik w swoich przedstawieniach łączy osobiste doświadczenie z namysłem nad społecznymi mechanizmami wpływającymi na ciało, pracę i poczucie sprawczości. Jej teatr wyrasta ze wspólnego procesu, obserwacji i spotkania różnych praktyk artystycznych; zamiast zamykać przedstawienie w jednej interpretacji, pozostawia widzom czas na samodzielne odczytywanie obrazów.
W spektaklach Dziewczyny i Piłkarze podejmowała temat cielesnej emancypacji, we Wstydzie przyglądała się klasowemu doświadczeniu trzech pokoleń kobiet, natomiast w pracy She was a friend of someone else, zaprezentowanej podczas Kunstenfestivaldesarts w Brukseli, badała relację między wypaleniem, aktywizmem i możliwością działania.
Aneta Grzeszykowska – artystka interdyscyplinarna, związana przede wszystkim z fotografią, filmem i obiektem, od lat bada relacje między ciałem a jego reprezentacją, obecnością a znikaniem, prywatną biografią a obrazem poddanym artystycznej manipulacji. Jest absolwentką Wydziału Grafiki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, laureatką Paszportu Polityki w kategorii sztuk wizualnych oraz Nagrody im. Wojtka Falęckiego. Jej prace były prezentowane na najważniejszych wystawach międzynarodowych i znajdują się w kolekcjach muzealnych między innymi: Centre Pompidou, Solomon R. Guggenheim Museum i Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.
Rzeźby stworzone specjalnie na potrzeby spektaklu nawiązują do cyklu Franciszka, w którym Grzeszykowska przedstawiała swoją córkę w przyszłości– w wieku, którego dziecko nie zdążyło jeszcze osiągnąć. Lalki stawały się projekcjami rodzicielskich wyobrażeń, oczekiwań i pragnienia szczęścia dziecka.
W adaptacji Martyny Wawrzyniak uzależnienie nie jest przedstawione jako odrębny problem społeczny, lecz jako siła ujawniająca napięcia wpisane w relację rodzica i dziecka. Lalki stają się metaforą niespełnionych oczekiwań, pragnienia zatrzymania dziecka przy sobie i konieczności uznania jego odrębności– także wtedy, gdy prowadzi ono życie, którego rodzic nie potrafi zaakceptować.
Premiera: 3 października 2026, Scena Kameralna Narodowego Starego Teatru
Obsada: Bogumiła Bajor / Alicja Jurkowska, Zbigniew W. Kaleta, Dorota Pomykała, Kamil Pudlik, Małgorzata Zawadzka, pierwszy raz na scenie Zosia Będkowska
Twórczynie i twórcy:
Gosia Wdowik– reżyseria
Martyna Wawrzyniak– adaptacja
Marta Orczykowska– tłumaczenie
Aleksandr Prowaliński, Gosia Wdowik– scenografia
Aneta Grzeszykowska– rzeźby
Maja Skrzypek– kostiumy
Aleksandr Prowaliński– reżyseria światła
Agata Zemla– muzyka i sound design
Hanna Nowak– inspicjentka
