Kraków. Kultura jako odpowiedź na współczesne kryzysy. Nowa Huta w międzynarodowym projekcie

Jak kultura może pomagać społecznościom radzić sobie z kryzysami – od zmian klimatycznych po doświadczenie migracji? W jaki sposób domy kultury mogą efektywnie pełnić rolę przestrzeni wsparcia społecznego, tworząc warunki do budowania rezyliencji?

Na te pytania próbuje odpowiedzieć międzynarodowy projekt PACESETTERS, w którym uczestniczy Ośrodek Kultury im. Cypriana Kamila Norwida w Krakowie.

Czym jest PACESETTERS?

Projekt realizowany jest w latach 2024–2027 w ramach programu Horyzont Europa, finansowanego ze środków Unii Europejskiej. Łączy uczelnie, instytucje kultury oraz organizacje społeczne z kilku krajów Europy. Jego liderem jest Norweski Uniwersytet Nauki i Technologii w Trondheim, a wśród partnerów znajdują się instytucje z Irlandii, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Włoch, Holandii, Hiszpanii i Polski. Po stronie krakowskiej współpracują ze sobą Ośrodek Kultury Norwida, Uniwersytet Jagielloński oraz Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki.

Projekt wychodzi z założenia, że innowacje często rodzą się w miejscach nieoczywistych – na przykład w lokalnych instytucjach kultury. Choć nie zawsze są rozpoznawalne na skalę międzynarodową, to właśnie one bywają najmocniej zakorzenione w swoich społecznościach i potrafią realnie wpływać na ich rozwój.

Nowohuckie Laboratorium Odporności Kulturowej

Jednym z najważniejszych elementów projektu są tzw. Real World Labs (“żywe laboratoria badawcze”) – przestrzenie badawcze, w których nowe pomysły i rozwiązania testowane są bezpośrednio w rzeczywistych warunkach, przy udziale mieszkańców i lokalnych instytucji. Powstają one w trzech miejscach Europy: w Genalguacil w Hiszpanii, w Galway w Irlandii oraz w Nowej Hucie.

Nowohuckie Laboratorium Odporności Kulturowej rozpoczęło działalność w listopadzie 2024 roku i prowadzone jest przez Ośrodek Kultury Norwida. Jego celem jest sprawdzenie, w jaki sposób działania artystyczne i kulturalne mogą wspierać społeczności w obliczu współczesnych wyzwań – takich jak zmiany klimatyczne, doświadczenia pandemii czy procesy migracyjne.

Nie bez znaczenia jest kontekst samej Nowej Huty, która w ostatnich latach dynamicznie się zmienia – pojawiają się nowi mieszkańcy, w tym osoby z Ukrainy i innych krajów. Projekt wzmacnia lokalne działania Ośrodka Kultury Norwida, pokazując, że instytucje kultury zakorzenione w swoich społecznościach mogą mieć realny wpływ na to, jak mieszkańcy reagują na zmiany i budują wspólną przyszłość.

Cztery inicjatywy dla mieszkańców

W 2026 roku w nowohuckim laboratorium realizowane są cztery inicjatywy artystyczno-społeczne, które mają sprawdzić, jak kultura może budować relacje i wzmacniać lokalną wspólnotę.

Pierwszą z nich jest Dom Kultur – interdyscyplinarny projekt artystyczny, który zaprasza mieszkańców do refleksji nad pojęciem domu. Tytułowy „Dom” jest pojmowany w projekcie jako swego rodzaju „schron” przed niebezpieczeństwem współczesnego świata i doświadczeniami kryzysów społecznych, wojennych, klimatycznych i kulturowych. Jednym z pierwszych wydarzeń w ramach tej inicjatywy jest warsztat storytellingowy „Rozmowy o domu”, który 21 marca 2026 roku w Klubie Kuźnia poprowadzi opowiadacz i edukator Mateusz Świstak. Z kolei Patrycja Maksylewicz i Karina Gorzkowska 18 kwietnia zaproszą do wspólnego budowania bezpiecznego miejsca z przedmiotów, które kojarzą się z domem, ciepłem i pamięcią. Będzie to warsztat wizualny. W maju odbędzie się warsztat dźwiękowy „Odgłosy zamieszkiwania”, a w czerwcu, na finał projektu, pokaz instalacji Dom Kultur. Efektem projektu będzie instalacja artystyczna składająca się z przedmiotów kojarzących się z domem, wzbogacona o elementy dźwiękowe.

Druga inicjatywa – GRUNTowanie relacji – koncentruje się wokół ogrodów działkowych i ich społecznego znaczenia. W projekcie ogród staje się przestrzenią artystycznego eksperymentu i spotkania z naturą. Uczestnicy w maju i czerwcu będą m.in. pracować z zapachem gleby, tworzyć efemeryczne formy land artu czy podejmować działania badające relację człowieka z roślinami i ziemią. Będzie to punkt wyjścia do rozmowy o relacji człowieka z naturą oraz o zmianach klimatycznych, a warsztaty i spotkania zaprogramują i poprowadzą artyści: Justyna Mędrala, Natalia Bażowska i Krzysztof Maniak.

Trzecia propozycja to “Od nowa: Obieg kultury”, czyli cykl warsztatów poświęconych naprawianiu i twórczemu przetwarzaniu przedmiotów. Uczestnicy poznają techniki rzemieślnicze związane z tkaniną, papierem czy wełną, ucząc się jednocześnie, jak nadawać nowe życie starym rzeczom. W programie znalazły się m.in. warsztaty introligatorskie, farbowanie tkanin naturalnymi barwnikami czy działania związane z upcyklingiem ubrań. W marcu odbyły się już warsztaty oprawiania książek, farbowania i tworzenia broszek, a 28 marca kolejne spotkanie – warsztaty z serigrafii. Wykorzystując wzory ludowe przy pomocy technik sitodruku stare ubrania i tkaniny zyskają nowe życie. W maju uczestniczki warsztatów stworzą gorsety codzienne, z wykorzystaniem zużytych i niepotrzebnych kamizelek, nadając im nowe znaczenie i wartość.

“Inicjatywy powitalne” mają natomiast wspierać integrację międzykulturową i międzypokoleniową w Nowej Hucie. “Kultura na tacy” to cykl porannych spotkań przy wspólnym stole, inspirowanych projektem Neulandia oraz rekomendacjami ONZ dotyczącymi budowania otwartych i przyjaznych społeczności. Projekt zakłada trzy spotkania w formacie śniadania lub podwieczorku połączonego z warsztatami. Pierwsze takie spotkanie odbędzie się 25 kwietnia w ARTzonie. Cecylia Ciechańska – Pani od Zieleni zaprasza do eksperymentowania z tradycyjnymi przepisami, by stworzyć nowe smaki. Na kolejnym spotkaniu powstanie książka z przepisami - artprzepiśnik. Na ostatnim spotkaniu stworzone zostanie wielkoformatowe dzieło ukazujące zmiany w lokalnej społeczności i zachodzące w niej “procesy fermentacji”.

Małe działania, duże znaczenie

W 2024 roku projekt PACESETTERS prezentowano podczas współKongresu Kultury w Warszawie. W 2025 roku na potrzeby Laboratorium Odporności Kulturowej przeprowadzono diagnozę lokalną dotyczącą funkcjonowania instytucji kultury i relacji z lokalną społecznością, która posłużyła do dostosowania projektów kreatywnych z Europy do kontekstu lokalnego. Efektem tego są cztery opisane wyżej przedsięwzięcia realizowane przez Ośrodek Kultury Norwida w 2026 roku. Partycypacyjny model pracy w ramach projektu PACESETTERS w Nowej Hucie został uznany za jedną z siedmiu dobrych praktyk angażowania mieszkańców w życie domu kultury w Polsce w ramach badań modelu Społecznego Domu Kultury. Wyniki badań przeprowadzonych w ramach diagnozy lokalnej zaprezentowane zostaną również podczas 2. Forum Narodowego Obserwatorium Kultury we Wrocławiu w kwietniu 2026 roku. Dodatkowo, pod koniec 2025 r. przedstawicielki Ośrodka Kultury Norwida uczestniczyły w konferencji poświęconej działaniom projektowym. Konferencja, nazywana “szczytem” miała charakter eksperymentalny i odbyła się w hiszpańskiej Maladze.

O nas:

Ośrodek Kultury im. Cypriana Kamila Norwida w Krakowie od ponad 70 lat współtworzy życie kulturalne Nowej Huty i całego miasta, łącząc bogatą tradycję z nowoczesnymi formami animacji i edukacji kulturowej. Z instytucji zakładowej przekształcił się w jedno z kluczowych centrów kultury w Polsce oraz lidera ogólnopolskich inicjatyw środowiska animatorów i animatorek kultury, m.in. współorganizując XI Ogólnopolską Giełdę Projektów (2021) oraz 6. NieKongres Animatorów i Animatorek Kultury (2025).

Ośrodek upowszechnia twórczość Cypriana Kamila Norwida poprzez festiwale, spektakle, publikacje i projekty artystyczne, a także prowadzi szeroką działalność edukacyjną i ekologiczną, wzmacniając kapitał społeczny i tożsamość lokalną.

Instytucja odgrywa istotną rolę w ochronie i promocji dziedzictwa Nowej Huty – wspierała ochronę Łąk Nowohuckich jako użytku ekologicznego (2003) i obszaru Natura 2000 (2011), utworzenie Parku Kulturowego (2019) oraz uznanie dzielnicy za Pomnik Historii (2023). Ośrodek jest punktem kontaktowym dla Szlaku Kulturowego Rady Europy ATRIUM - Architektura Reżimów Totalitarnych XX wieku w Pamięci Miejskiej Europy. Aktywnie uczestniczy w procesach rewitalizacyjnych, w tym w Gminnym Programie Rewitalizacji Miasta Krakowa.

Ośrodek współpracuje ze środowiskiem twórczym, opiekuje się zbiorami Galerii Huta Sztuki oraz organizuje liczne wystawy i wydarzenia literackie. Od 2004 roku produkuje Nowohucką Kronikę Filmową (ponad 800 odcinków) oraz prowadzi dostępny dla różnych grup odbiorców Dyskusyjny Klub Filmowy „Kropka”. Biblioteki Ośrodka oferują ponad 60 tysięcy woluminów i bogaty program promujący czytelnictwo.

Zaangażowany w międzynarodową wymianę doświadczeń i działania na rzecz równości, Ośrodek Kultury Norwida pozostaje nowoczesną, otwartą instytucją, która poprzez kulturę i dialog buduje przyszłość Nowej Huty i Krakowa.