„Proces Eligiusza Niewiadomskiego” w adaptacji Łukasza Drewniaka i w reż. Bartosza Szydłowskiego w Teatrze Powszechnym im. Zygmunta Hübnera w Warszawie. Pisze Marek Zajdler na stronie NaszTeatr.
Warszawski Teatr Powszechny nie ustaje w formalnych eksperymentach. Tym razem nieoczywistą formę przywiózł z Łaźni Nowej, sięgający w swym teatrze po tematy polityczne, Bartosz Szydłowski, wystawiając w Święto Niepodległości „Proces Eligiusza Niewiadomskiego”. Ten sam i nie ten sam, który rok wcześniej zaprezentował krakowskiej publiczności, by poprzez analogię ukazać, do czego prowadzić może trwały rozłam polityczno-światopoglądowy społeczeństwa polskiego i jego postępująca radykalizacja. Poza dużą częścią obsady aktorskiej, reżyser zmienił jednak jeszcze jedną, moim zdaniem, fundamentalną kwestię. I podciął gałąź, na której zasadzała się cała idea.
Na Małej Scenie odtworzono przedwojenną salę sądową, w której odbywa się proces zabójcy prezydenta Gabriela Narutowicza. W Krakowie widzowie podążający na Dużą Scenę przemykali jedynie przez realistyczną przestrzeń z przeszłości, by za chwilę być świadkami procesu relacjonowanego zza ściany w paradokumentalnym przekazie telewizyjnym na dużym ekranie. Mieli jednak tego świadomość. Tak odważny zabieg formalny stanowił z jednej strony nawiązanie do radykalizmu samego Niewiadomskiego, a z drugiej usadawiał widownię w roli biernych obserwatorów historii, by w końcowym epilogu nagle zderzyć ją z rzeczywistością współczesną reprezentowaną już przez aktorów na scenie. Reżyserowi zarzucano jednak realizację bardziej Teatru Telewizji niż sztuki teatralnej sensu stricto, dlatego też w Warszawie zmienił nieco koncept. No dobrze, załóżmy nawet, że zmianę tę spowodował układ architektoniczny budynku przy Zamoyskiego. Rezultat jest ten sam. Znacznie większa część publiczności ponownie ogląda niemal dwugodzinną relację „telewizyjną”, tym razem jednak, o ile nie zerknie wcześniej do programu, nie mając nawet wiedzy o tym, że prawdziwa akcja rozgrywa się na Małej Scenie nad ich głowami. Dość powiedzieć, że siedzący obok widz – nie rozpoznając widać wszystkich aktorów – tłumaczył żonie, iż oglądamy nagranie z Łaźni Nowej. To nawet interesujący pomysł oszczędnościowy – odtwarzać zapis jednego z wcześniejszych spektakli, a samych aktorów wpuszczać na scenę jedynie na ostatnie kilkanaście minut. Ale żarty na bok. Bowiem Szydłowski tym razem wpuścił na Małą Scenę skromną liczbę Wybrańców, którzy mają okazję obcować z teatrem na żywo. Wybrańcy znajdują się więc w teatrze – mają szansę obserwować całość akcji, reakcje aktorów, gesty i język ciała. Pariasi z Dużej Sali mogą wpatrywać się w nużąco monochromatyczny ekran i oglądać kinowy obraz narzucony przez montaż. Prawda, mają możliwość zobaczyć detale, zbliżenia i szczegóły niewidoczne normalnie z perspektywy widowni, ale wciąż jest to wymuszona i mało teatralna forma odbioru. Ba, muszą jeszcze cierpliwie poczekać i odmawiać zdrowaśki wraz z Anną Ilczuk przed obrazem Niewiadomskiego, by „Wybrańcy” raczyli zejść po schodach i dołączyć do nich przed Grande Finale. Spektakl piętnujący radykalizm politycznych postaw, piętnujący świadomą ideologię budowania podziałów społecznych na ich bazie, sam staje się mimowolnie prekursorem tworzenia polaryzacji, dzieląc widownię na uprzywilejowanych i całą resztę, na lepszych i gorszych, Wybrańców i Pariasów. Gdzie sens, gdzie logika?
W tym formalnym zagubieniu odnajdują się przynajmniej aktorzy, którym sądowe przemowy dają możliwości popisu w rozbudowanych monologach wspieranych ściągawką z promptera. Znakomity w roli anty(bohatera) spektaklu jest Krzysztof Zarzecki, konsekwentnie i przemyślanie budując rolę człowieka zaślepionego misją ratowania Ojczyzny. Przemawiający spokojnym, wyważonym, racjonalnym według własnych przemyśleń głosem tworzy postać niejednoznaczną, czemu sprzyja konstrukcja scenariusza Łukasza Drewniaka pozostawiająca widzom pole do własnych interpretacji. Z czasem reżyserskie zamysły wyjdą na jaw, gdy oskarżony ulegnie emocjom, prawicowemu pieniactwu i zacietrzewieniu zagorzałego antysemity głoszącego, iż „tak jak ja czują tysiące”. Nawet milcząc Zarzecki daje jednak odczuć swą uważną obecność wyrysowanym na twarzy skupieniem, mimiką, przeszywającym wzrokiem czy nerwowymi ruchami dłoni. Możemy jedynie wyobrażać sobie, jaki natłok myśli kłębi się w głowie oskarżonego, któremu nie można odmówić żelaznej wiary w słuszność postępowania i męczeńską powinność. Na wysokości zadania stają także członkowie palestry. Adam Ferency jako sędzia Wacław Laskowski pozwala Niewiadomskiemu i rozemocjonowanej publice na wiele, ale spokojnym, stanowczym tonem wieloletniego doświadczenia trzyma rozprawę w ryzach i nawet przez chwilę nie budzi wątpliwości co do ostatecznego werdyktu. Andrzej Szeremeta w roli skonfundowanego obrońcy z urzędu zapala się w adwokackiej perorze wspieranej rosyjskimi animozjami i krzyżem, by zostać brutalnie zgaszonym przez własnego klienta. Wcielający się w pełnomocnika powoda cywilnego i prokuratora Andrzej Krzak i Grzegorz Falkowski z humorystycznie kamiennymi minami obserwują anarchistyczne wypowiedzi oskarżonego, by w mowach końcowych obnażyć oblicze tragicznego w swych iluzjach fanatyka, a przy okazji stanąć w obronie świetlanej odbudowy Polski. I choć rysują wyraźną linię podziału między oskarżonym a całą resztą społeczeństwa, to epilog spektaklu ponownie przesuwa ją na znane nam ze współczesności granice.
Anna Ilczuk w roli żony Niewiadomskiego wygłasza ze sceny groteskową pożegnalną elegię na cześć męża, pod którego portret znoszone są kwiaty i znicze. Jej Eli, prawdziwy patriota występujący w imię tych „co w Polsce i z Polską w sercu się urodzili”, opuścił ziemski padół, ale pozostawił owoce swego „dzieła”. „Zjednoczenie serc polskich już się zaczyna” głosi z ewangelicznym zaangażowaniem Ilczuk, a śmiech publiczności jakoś nie chce wybrzmieć wśród dźwięków religijno-mrocznej muzyki Dominika Strycharskiego. Lud obnosi portret zmarłego bohatera w takt kościelnych czytań prasowych doniesień o ostatnich chwilach i uroczystościach pogrzebowych zamachowca-herosa. Czas ulega zakrzywieniu, pojawiają się współczesne hasła, symbole i stroje jasno mówiące, które środowisko gloryfikuje dziś endecka przeszłość. Obok braunowskiej gaśnicy leje się piwo „Niewiadomskie”, krzyże i sarmackie szable towarzyszą kominiarkom i ściskanym bejsbolom, transowy taniec zamienia się we współczesny kibolski chocholi taniec z obowiązkowym w Powszechnym przemarszem aktorskim przez rzędy widowni. A jakby reżyserskiego zamysłu ktoś jeszcze nie pojął, na ekranie pojawi się Andrzej Seweryn recytujący z pasją w sali Zachęty „Pogrzeb Prezydenta Narutowicza” Juliana Tuwima, z mocą akcentując głupców, zbirów i zbrodniarzy. Z oddaniem i namaszczeniem ucałuje polską flagę, pokazując gdzie leży prawdziwy patriotyzm. W kontrze dochodzą do nas prawicowe okrzyki nagrane na Marszu Niepodległości. Być może gdyby uchylić drzwi teatru, dałoby się je usłyszeć także spod Stadionu Narodowego. „Cześć i chwała bohaterom”. „Roman Dmowski – wyzwoliciel Polski”.
Bartosz Szydłowski pragnął „Procesem Eligiusza Niewiadomskiego” uderzyć w sumienie narodu i pokazać niebezpieczne paralele dzisiejszej rzeczywistości z latami międzywojnia. Przestrzega przed radykalizacją wojującego konserwatyzmu i wytyka palcami winnych, opowiadając się jawnie po jednej stronie, tyle że nie wskazuje żadnej alternatywy ani rozwiązania. Ocierającemu się o mistycyzm szaleństwu Niewiadomskiego przeciwstawia logikę argumentacji stróżów prawa, ale na teatralnym ekranie widzimy nadal to samo, co na ekranie telewizora – społeczeństwo rozdarte silnymi podziałami na dwa wzajemnie zwalczające się obozy. Budując w finale prześmiewczy, strzykający jadem satyry, ale całkowicie poważny teatr grozy, a dodatkowo dzieląc publikę na Wybrańców i Pariasów, reżyser paradoksalnie sam dokłada cegiełkę do społecznej polaryzacji. Zawłaszczając dla siebie jedynie słuszną rację, nie zostawia suchej nitki na politycznych oponentach. Pozostaje wrażenie, że nieźle im dokopał, ale przestrzeni do dialogu to nie tworzy.