„Oresteja” wg Ajschylosa w reż. Luka Percevala w Teatrze Narodowym w Warszawie. Pisze Maciej Stroiński.
Wnosząc po jego nadwiślańskiej ścieżce twórczej, z Percevalem bywa różnie: raz strzela w dziesiątkę (Pewnego długiego dnia), innym razem sobie w stopę (Seks, hajs i głód), a czasem idzie mu mega, ale tylko mega (3SIOSTRY). Co łączy te dzieła? O’Neill, Zola, Czechow? Brzydkie słowo: kanon. W Wybrzeżu chciał ponoć wystawić Becketta, i to tego najznańszego, ale jak wiadomo z pierwszej kwestii dialogowej: „Nic się nie da zrobić”. W Teatrze Przenarodowym wziął w obroty Oresteję. Oresteja Ajschylosa to fundament fundamentów, zalążek kanonu dramatu europejskiego. Jara mnie to zdanie, samo z siebie trolujące artystów marksistów. Dożyłom! Dożyłom! Po nocy socrealizmu teatr wraca do korzeni. Co tylko dowodzi faktu, że wszystko można przeczekać.
Poprzednio widziałem Oresteję Klaty i też była boska. Z Oresteją Kleczy nie miałem okazji. Tak się jakoś składa, że trylogia Ajschylosa ma największe wzięcie na dwóch scenach narodowych: dwa wzięcia w krakowskim Starym (Hübner 1982, Klata 2007) i dwa w warszawskim Niestarym, ale też Nienowym (Kleczewska 2012, Perceval 2026). U Mai Kleczewskiej również grała Stenka, jednak w innej roli.
Wkraczają jak w nō, wdrabiają na scenę. Hekuba Danuty Stenki mówi tak, jak chodzi: wolno i ponuro. Charczy monolog otwarcia tak zwanym głosem z macicy, jak dawniej mawiano na głęboki bas kobiecy. Inne dramatis personae zarażą się jej rozpaczą. Klimat jak w grze Diablo. Należy się trigger warning, bo lepiej nie będzie, oraz pocieszenie, bo gorzej też nie. Jest jak w Pewnym długim dniu: spektakl ufa sobie i nie będzie się przymilał. Nie przewidziano atrakcji. Jest, krótko mówiąc, w chuj smutno. Niekiedy tempo przyspieszy, ktoś krzyknie albo zamilknie, a piramida na środku zacznie się obracać, ale w sumie tyle. Obcujemy głównie z ludźmi oraz ich głosami. Tak by wyglądała opera z baletem, gdyby była teatrem dramatycznym: wielkie sprawy, wielkie słowa, a gdy ktoś przemawia, inni zamierają, przybierając pozy. Mawia się: „siedzi i kwitnie”. Ci siedzą i więdną. Niemy wykon Stenki (przez większość przebiegu milczy) to coś dużo więcej niż w Koncercie życzeń: bez słów i bez ruchu.
W Seksie, hajsie, głodzie dominował przydech, tutaj rządzi charkot, i właśnie głos z ruchem dają klucz do zrozumienia, co tu się odbywa. Powiedzieć Państwu od razu? To nie będzie spojler, tylko Tomek Domagała: powiem wam, jak jest, bo może nie wiecie.
Gdy w teatrze nō bohater wbija z kulisy w tempie jeden tip-topek na minutę, wiemy, że jest duchem przywoływanym z zaświatów. Status bytowy postaci podkreśla także jej maska. W Orestei Percevala świecą własnymi twarzami, ale zdradzają się głosem, bo nie mówią, tylko rzężą. Poruszają się w slow motion i podają kwestie głosami zza grobu. Akcja dzieje się post mortem.
Znamy tradycję tak zwanych żywych obrazów, którą ostatnio odgrzewa Agata Duda-Gracz. Perceval modyfikuje założenia tej konwencji i tworzy martwe obrazy, estetyzację śmierci, teatralne World Press Photo. Oglądamy zmarłych w wysuczonym przedstawieniu. Był lub jest taki band: Dead Can Dance. Tutaj dead can walk and talk. Trupy mówią o nas do nas. Wyłaniają się zza rogów ściętej piramidy, która – jak się okazuje – jest grobem Agamemnona. „A za każdym rogiem widzę duchy i płaczące kobiety” (Paweł Demirski, Wszystko powiem Bogu!). Oresteja Percevala rozpykuje temat najostateczniejszy. Jest medytacją nad końcem, „ćwiczeniem się w śmierci i umieraniem” (jedna z greckich „definicji” filozofii).
Przedstawienie łączy dwie jakości estetyczne, które pozornie się gryzą: monumentalizm z minimalizmem. Widzę, że ostatnio na scenach warszawskich scenografie pną się w górę, bo nie mogą „piąć się w dół”. Są wielkie a skromne. Por. Czarownice z Salem z Teatru Polskiego oraz właśnie Oresteję. Obie te inscenizacje stoją na platformie, krążą wokół podniesienia. Teatr Narodowy zrobił dekor samonośny, wprawiany w ruch obrotowy siłą ludzkich mięśni.
Aktorstwo bez zagrywańska, bez Stanisławskiego. Bono w niemej roli; kwestii niemieckich nie liczę; niemczyzna nie przez przypadek nazywa się właśnie tak. Bonaszewski nic nie musi tak jak Luc Perceval, może sobie zagrać, by tak rzec, bez tekstu i świetnie się sprawdzić. Do aury gry Diablo dołącza klimaty „Wolfa”, czyli gry Wolfenstein. Śmierć jest mistrzem z Niemiec.
Do tej pory uważałem, że pradramat grecki to jest sztuka z tezą, tekst pacyfistyczny o słusznym przesłaniu: weźcie się nie bijcie. W dziele Ajschylosa na scenę wkracza bogini, żeby przerwać błędne koło, zanim w ramach „ząb za ząb” wszyscy wyrwą sobie zęby i nie zrefundują nowych. Historia rodu Atrydów głęboko zniechęca do heteroseksualizmu.
Przez zawodową uczciwość raportuję fakt, że widownia się wierciła, lecz setki mogą się mylić, a nawet tysiące, dopiero miliony nie. Przedstawienie jest ambitne, niełatwe w odbiorze, mimo że klarowne. Cżelendż dla naszej atenszyn, której i tak już nie mamy, więc trzeba ją sobie, jak mięśnie, wyrobić. Tym bardziej zachęcam. Teatr Narodowy sprzedaje wejściówki. Program do spektaklu wart jest swojej ceny. A spektakl jest wielki.
Kronika towarzyska. Wiecie, co porabia pewien pismak teatralny, odkąd nie pismaczy? Dramaturży na prowincji w teatrze ziem odzyskanych, lecz pod pseudonimem. A jak on się żołądkował, że koledzy krytykanci przechodzą na drugą stronę. Dane osobowe do wiadomości redakcji, jednak chętnie udostępnię w trybie infa publicznego.