10 października w Centrum Sztuki Włączającej otworzy się wystawa „Rewolucja, która się odbyła… 21 lat Teatru 21”, kuratorowana przez Wisłomirę Nicieję. To opowieść o 21 latach Teatru 21 – o drodze od szkolnej grupy teatralnej do profesjonalnego zespołu i własnej instytucji, ale przede wszystkim o relacjach, praktykach i sposobach bycia razem, które przez lata kształtowały jego tożsamość.
Początki Teatru 21 sięgają 2005 roku. Wtedy w warszawskiej szkole „Dać Szansę” Justyna Sobczyk zaczęła prowadzić zajęcia teatralne. Regularne próby i kolejne premiery stopniowo budowały w grupie poczucie przynależności. Przełomem okazała się „Alicja”, inspirowana „Alicją w Krainie Czarów”, zaproszona przez Teatr Dramatyczny w Warszawie jako przedstawienie towarzyszące premierze na dużej scenie. Po raz pierwszy szkolny zespół znalazł się w profesjonalnym obiegu teatralnym.
Po spektaklu aktorki i aktorzy powiedzieli, że nie chcą wracać do szkoły. Chcą dalej grać, spotykać różnorodną publiczność i pracować w teatrze. Pojawiło się pragnienie „pójścia dalej”. To pragnienie do dziś napędza Teatr 21.
W 2010 roku zespół opuścił mury szkoły i rozpoczął drogę na własny rachunek. Przez kolejne lata Teatr 21 działał w różnych miejscach Warszawy – m.in. w Teatrze Studio, Instytucie Teatralnym, Muzeum POLIN i Zachęcie – szukając przestrzeni do pracy, spotkania i prezentacji spektakli. Każde z tych miejsc stawało się częścią jego historii.
Z czasem pojawiło się marzenie o własnym miejscu. Aktorki i aktorzy nazwali je Domem 21. To marzenie doprowadziło do powołania Centrum Sztuki Włączającej / Teatru 21. Miejsce, w którym dziś działa Centrum, przez lata mieściło sklep wielobranżowy. Jego przekształcanie w Dom 21 było procesem rozłożonym na kilka lat. Dziś jest miejscem, z którego Teatr 21 rusza w świat, ale także miejscem, do którego można przyjść, zatrzymać się, spotkać i nabrać sił przed kolejnym krokiem.
Wystawa nie jest jednak prostą kroniką kolejnych spektakli i etapów działalności. To historia kolejnych kroków: kroków ciał na scenę, kroków ku samodzielności, odpowiedzialności oraz godności osobistej i zawodowej.
W kulturze osoby z niepełnosprawnościami przez długi czas były przede wszystkim przedstawiane, opisywane, otaczane opieką albo włączane w działania przygotowane przez innych. Teatr 21 odwrócił ten porządek. Osoby z niepełnosprawnościami nie stały się tematem dla teatru. Stały się jego twórcami i twórczyniami.
Jednym z ważnych momentów tej zmiany był spektakl „Rewolucja, której nie było” w reżyserii Justyny Sobczyk z 2018 roku, powstały w reakcji na czterdziestodniowy protest osób z niepełnosprawnościami i ich rodziców w Sejmie. Na scenę trafiły autentyczne materiały przekazane przez protestujących – transparenty, listy, pocztówki i hasła. Nie chodziło jednak o rekonstrukcję wydarzeń. Dokument stawał się tworzywem teatralnym, a osobiste doświadczenia aktorek i aktorów spotykały się z ich wieloletnim twórczym warsztatem.
Elementy scenografii i kostiumów z tego spektaklu są częścią ekspozycji.
Historia Teatru 21 bardziej przypomina kłącze niż linię. Nie ma jednego początku ani jednego końca. Rozrasta się poprzez spotkania i w spotkaniach. Przez 21 lat tworzyli ją aktorki i aktorzy, artystki i artyści, osoby współpracujące, rodziny, instytucje partnerskie, publiczność oraz sojuszniczki i sojusznicy. W tej historii są także pożegnania z osobami, których fizycznie już z nami nie ma, ale których obecność nadal pozostaje częścią tego, kim jesteśmy. Wśród nich są Barbara Lityńska – aktorka i poetka związana z Teatrem 21 od 2012 roku, Poetka Rewolucji w „Rewolucji, której nie było” – oraz Maciej Pesta, aktor i performer, który współtworzył z zespołem ten spektakl. Ich obecność, podobnie jak obecność wielu innych osób, pozostawiła ślad w sposobie pracy i języku Teatru 21.
Wystawa „Rewolucja, która się odbyła…” nie jest zamkniętą kroniką. Jest relacją z drogi, którą Teatr 21 wciąż przemierza. Drogi budowanej przez kolejne spotkania, decyzje, zmiany i próby przesuwania granic tego, co możliwe.
„Rewolucja, która się odbyła… 21 lat Teatru 21”
Kuratorowanie: Wisłomira Nicieja
Otwarcie: 10 października 2026 roku, godzina 18:00
Centrum Sztuki Włączającej / Teatr 21
ulica Władysława Skoczylasa 10/12 w Warszawie
