Publikujemy oświadczenie dyrektora Teatru Telewizji, Michała Kotańskiego, w związku z pismem od Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji dotyczącym spektaklu „Prałat” Michała Kmiecika w reżyserii Marcina Libera.
Ze zdumieniem zapoznałem się z zaadresowanym do Teatru Telewizji pismem sformułowanym przez Krajową Radę Radiofonii i Telewizji dotyczącym spektaklu „Prałat“ (wyemitowanym 13 kwietnia 2026 roku w TVP 1) – odpowiadam na nie w formie publicznego oświadczenia, bo ujawnia ono coś znacznie poważniejszego niż stosunek KRRiT do jednego przedstawienia, tj. głęboko niepokojące rozumienie misji mediów publicznych i roli państwowego organu regulacyjnego oraz skalę politycznego i światopoglądowego uwikłania instytucji, która zgodnie z Konstytucją powinna być niezależna.
Stosowane przez KRRiT kryteria oceny „Prałata“ są niejasne i rozmyte – trochę tu swobodnej interpretacji Konstytucji, kilka aluzji do przepisów prawa, dużo odwołań do chrześcijańskiego systemu wartości, a nawet uwagi dotyczące kolorystyki scenografii, która zdaniem KRRiT może kojarzyć się z piekłem. Nie znajduję tu natomiast przekonującego wywodu prawnego, który pozwalałby zrozumieć, jakie obowiązki nadawcy miałyby zostać naruszone w tym wypadku. Pismo sprawia wrażenie nie tyle elementu rzetelnej, profesjonalnej debaty, ile raczej próby zdyscyplinowania nadawcy publicznego. KRRiT, tak bardzo zajęta ochroną chrześcijańskiego systemu wartości i wizerunku Kościoła katolickiego, niemal całkowicie pomija fakt, że ocenia spektakl o seksualnym wykorzystywaniu dzieci i mechanizmach ukrywania tej przemocy.
Państwo świeckie nie jest rzecznikiem prasowym Kościoła
Zdumiewa przede wszystkim, że organ państwowy próbuje wywierać presję na nadawcę publicznego, posługując się argumentacją w znacznej mierze religijną. Przypominam, że Rzeczpospolita Polska nie jest państwem wyznaniowym, a Konstytucja gwarantuje wolność twórczości artystycznej, wolność wyrażania poglądów oraz bezstronność władz publicznych w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych. KRRiT powołuje się na art. 18 ust. 2 ustawy o radiofonii i telewizji, który nakłada na nadawców obowiązek poszanowania przekonań religijnych odbiorców, a zwłaszcza chrześcijańskiego systemu wartości – nie oznacza on jednak (podobnie jak i niesławny art. 196 KK) zakazu formułowania wypowiedzi krytycznych wobec Kościoła katolickiego.
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 7 czerwca 1994 r. (K 17/93) stwierdził, że art. 18 ust. 2 u.r.t. należy interpretować jako przepis służący ochronie uczuć religijnych odbiorców, przyjmując za podstawę uniwersalne zasady etyki, a nie jako nakaz propagowania określonej religii. Przyjęcie odmiennego stanowiska byłoby sprzeczne z pozostałymi zadaniami telewizji publicznej tj. sprzyjaniem swobodnemu kształtowaniu poglądów obywateli i formułowaniu opinii oraz umożliwieniu obywatelom i ich organizacjom uczestniczenia w życiu publicznym poprzez prezentowanie zróżnicowanych poglądów i stanowisk oraz wykonywaniu prawa do kontroli i krytyki społecznej (art. 21 ust. 2 pkt 3 i 4 u.r.t.).
Przykładowo, Sąd Najwyższy stwierdził, że sposób przedstawienia modlitwy w audycji satyrycznej, mający charakter prześmiewczy i pogardliwy (parodiowanie sposobu modlenia się przez prowadzącą, wyśmiewanie słów modlitwy), mógł naruszać uczucia religijne odbiorców (wyrok SN z 14 stycznia 2010 r., sygn. III SK 15/09). Każdy przypadek należy jednak oceniać całościowo, uwzględniając treść audycji, jej formę, kontekst i ogólną wymowę, a nie koncentrując się na wybranych fragmentach w oderwaniu od całości (wyrok SA w Warszawie z 29 grudnia 2008 r., VI ACa 797/08).
Należy bowiem odróżnić krytykę samej religii, jej dogmatów i praktyk od krytyki działalności osób sprawujących funkcje publiczne lub uczestniczących w życiu społecznym (J. Sobczak [w:] Radiofonia i telewizja. Komentarz, Kraków 2001, art. 18). Obowiązek respektowania określonych wartości nie może prowadzić do ograniczenia debaty publicznej ani wyłączać możliwości krytycznej oceny działalności instytucji religijnych.
Europejski Trybunał Praw Człowieka w jednym ze swoich orzeczeń podkreślił, że wypowiedzi artystyczne podlegają ochronie, chyba że „bez powodu są obraźliwe dla innych (...) i dlatego nie przyczyniają się do jakiejkolwiek formy debaty publicznej zdolnej do promowania postępu w sprawach człowieka“ (sprawa Otto-Preminger-Institut przeciwko Austrii, pkt 49). W tym kontekście szczególną uwagę zwraca stanowisko Sądu Apelacyjnego w Warszawie, który stwierdził, że audycja telewizyjna, w której piętnowano pedofilię, ale również niestosowne postawy i zachowania osób, które są kapłanami, nie narusza art. 18 ust. 1 i 2 u.r.t. (VI ACa 1312/14).
Art. 18 ust. 2 u.r.t. nie ustanawia zatem obowiązku przedstawiania Kościoła katolickiego w korzystnym świetle. A tematem spektaklu „Prałat“ nie jest wyśmiewanie ani wyszydzanie wiary katolickiej czy chrześcijańskiego systemu wartości. Spektakl jest krytyką postaw duchownych dopuszczających się przestępstw, instytucjonalnego tuszowania ich nadużyć oraz braku reakcji osób, które przez lata odwracały wzrok od krzywdy dzieci. Przekonania religijne części odbiorców nie mogą wyznaczać granic wolności artystycznej całego społeczeństwa.
KRRiT jest organem świeckiego państwa, a nie komórką odpowiedzialną za ochronę wizerunku Kościoła katolickiego – i sądzę, że byłoby w interesie nas wszystkich, gdyby KRRiT zaczęła dostrzegać tę różnicę. Tym bardziej że wynagrodzenia członków Rady, podobnie jak i moje, pochodzą ze środków publicznych – a nie z niedzielnej tacy. Trudno mi również zrozumieć, w jaki sposób demaskowanie przemocy seksualnej wobec dzieci i mechanizmów jej tuszowania miałoby pozostawać w sprzeczności z chrześcijańskim systemem wartości. Wydawałoby się, że z wartościami tymi sprzeczne są właśnie wykorzystywanie bezbronnych, nadużywanie władzy i ochrona sprawców przed odpowiedzialnością. Być może jednak KRRiT, tak biegła w interpretowaniu katolickiej doktryny, potrafi wyjaśnić tę sprzeczność.
Pozorna troska, hipotetyczna krzywda
Najbardziej bulwersujący jest jednak sposób, w jaki KRRiT powołuje się na dobro małoletnich. Ze skierowanego do Teatru Telewizji interwencyjnego pisma dowiaduję się, że udział dzieci w spektaklu, ich charakteryzacja oraz scenografia mogą sugerować „sprowadzenie małoletnich do roli narzędzia“ służącego wywołaniu silnych, negatywnych emocji u odbiorców. To bardzo poważny zarzut – KRRiT nie wyjaśnia jednak, w jaki sposób określona charakteryzacja, kolorystyka scenografii czy atmosfera grozy miałyby naruszać godność małoletnich ani na czym konkretnie miałoby polegać postulowane zagrożenie. Aktorstwo, również dziecięce, polega na współtworzeniu przekazu artystycznego, którego zadaniem jest między innymi wywoływanie emocji. Sam fakt, że są to emocje trudne czy nieprzyjemne, nie oznacza uprzedmiotowienia występujących w przedstawieniu osób. Nie należy również utożsamiać rzeczywistych warunków pracy na planie zdjęciowym z efektem artystycznym uzyskanym na ekranie.
„Prałat“ jest spektaklem o wykorzystywaniu seksualnym dzieci, o nadużywaniu władzy i o mechanizmach społecznego przyzwolenia, które pozwalają sprawcom unikać odpowiedzialności. Tymczasem KRRiT, deklarując szczególną troskę o dzieci, kieruje ostrze swoich zastrzeżeń przede wszystkim przeciwko artystom, którzy o tej przemocy opowiadają. Zamiast dostrzec społeczną pracę, jaką wykonuje spektakl „Prałat“, KRRiT woli podważać zasadność jego artystycznych środków wyrazu. Zamiast podjąć refleksję nad mechanizmami ukrywania przemocy, przenosi dyskusję na hipotetyczne zagrożenia wynikające z samego przedstawienia. Tym samym skierowane do Teatru Telewizji pismo wpisuje się w mechanizm, który przez dziesięciolecia pozwalał sprawcom przemocy seksualnej pozostawać bezkarnymi – odwracanie uwagi od krzywdy ofiar, przenoszenie dyskusji na reputację instytucji i dyscyplinowanie tych, którzy o przemocy mówią. Jest to postawa skandaliczna – i nie ukryje tego fakt, że sformułowana przez KRRiT argumentacja została ubrana w język troski o małoletnich.
Urzędowa klasyfikacja kolorów piekielnych
Osobnego komentarza wymaga krytyka scenografii spektaklu za wykorzystanie „intensywnych kolorów kojarzących się z piekłem“ – chętnie dowiedziałbym się, jakie kryteria pozwoliły KRRiT dokonać takiej klasyfikacji i dlaczego swobodne skojarzenie natury religijnej ma stanowić podstawę oceny prawnej dzieła. Czy istnieje urzędowy katalog kolorów piekielnych? Czy czerwień, pomarańcz i czerń wymagają szczególnej ostrożności ze strony nadawców? Czy organ regulacyjny dysponuje metodologią pozwalającą ustalić, kiedy intensywność barw przekracza granice wyznaczone przez chrześcijański system wartości?
KRRiT, jak twierdzi w swoim piśmie, jest przejęta losem dzieci wystawionych na „przerażający efekt artystyczny“ w spektaklu „Prałat“. Czy w takim razie, kierując się podobną logiką, KRRiT zamierza poddać analizie także obrazy ukrzyżowania obecne w transmisjach religijnych? Ujęcia monumentalnych wnętrz kościołów, w których centralne miejsce zajmuje figura martwego, często zakrwawionego mężczyzny przybitego do krzyża, mogą przecież wywoływać u najmłodszych odbiorców silne emocje. Podobnie przedstawienia męczeństwa świętych, Sądu Ostatecznego czy piekielnych mąk. Idąc tym tropem, należałoby zastanowić się nad obecnością w przestrzeni publicznej całej ikonografii chrześcijańskiej: przedstawień ukrzyżowania, męczeństwa, tortur, piekła i Sądu Ostatecznego. Czy ukazywanie dzieciom wizerunku martwego, zakrwawionego człowieka przybitego do krzyża również powinno stać się przedmiotem interwencji KRRiT?
Sztuka może posługiwać się metaforą, groteską, grozą i wyolbrzymieniem. Nie każde przedstawienie zła jest jego pochwałą. Nie każde dzieło wywołujące lęk jest dziełem szkodliwym. Nie każda krytyka Kościoła jest atakiem na religię. Od instytucji regulującej działalność mediów oczekiwałbym rozumienia tych elementarnych rozróżnień.
Jedenaście wulgaryzmów i ani słowa o pedofilii
Z otrzymanego pisma dowiaduję się również, że KRRiT doliczyła się w spektaklu jedenastu wulgaryzmów, które nie zostały poddane technicznemu wyciszeniu. Doceniam skrupulatność tej analizy, żałuję jedynie, że podobnej uwagi nie poświęcono znaczeniu samego przedstawienia. „Prałat“ został wyemitowany o godzinie 20.30, w porze dopuszczającej emisję audycji zakwalifikowanych do kategorii 16+. Samo występowanie wulgaryzmów nie przesądza jeszcze o naruszeniu prawa. Wulgaryzm w dramacie nie jest tym samym co wulgaryzacja przekazu, a język postaci nie musi być językiem aprobowanym przez autora ani nadawcę.
Jednocześnie trudno nie dostrzec groteskowej dysproporcji: KRRiT potrafi policzyć każde przekleństwo, ale w całym swoim piśmie nie znajduje miejsca na nazwanie zjawiska, któremu poświęcony jest spektakl. Jedenaście wulgaryzmów zostało skrupulatnie odnotowanych – słowo „pedofilia“ nie zostało tu wymienione ani razu. Ta dysproporcja mówi więcej o charakterze tej interwencji niż wszystkie zawarte w niej deklaracje troski o moralny rozwój społeczeństwa.
Jakiej równowagi oczekuje KRRiT?
Kolejny zarzut dotyczy „braku równowagi stanowisk“ w emitowanym po przedstawieniu programie „Postscriptum“. Nie bardzo rozumiem, jakiego rodzaju równowagi oczekiwałaby KRRiT w rozmowie poświęconej przemocy seksualnej wobec dzieci i jej instytucjonalnemu tuszowaniu. Czy zapewniłaby ją obecność przedstawiciela hierarchii kościelnej, który wyjaśniłby, dlaczego przez lata nie reagowano na oskarżenia wobec duchownych? Oddanie głosu rozmówcy, który relatywizowałby krzywdę ofiar? Pluralizm nie oznacza mechanicznej symetrii między wszystkimi możliwymi stanowiskami, a obiektywizm nie polega na przyznawaniu jednakowego statusu ofiarom przemocy i narracjom usprawiedliwiającym instytucjonalne milczenie. Tymczasem przykładem szczególnej nierównowagi jest właśnie to sformułowane przez KRRiT pismo, w którym troska o przekonania religijne i wizerunek Kościoła zajmuje znacznie więcej miejsca niż refleksja nad prawem obywateli do poznawania niewygodnych faktów oraz nad społeczną wartością sztuki podejmującej temat nadużyć.
Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji jest organem konstytucyjnym – jej zadaniem nie jest reprezentowanie interesów partii politycznych, uczestniczenie w sporach światopoglądowych po jednej ze stron ani pilnowanie, by publiczny nadawca pozostawał wierny określonej wizji Polski. Tymczasem jej stanowisko wobec „Prałata“ sprawia wrażenie dokumentu napisanego nie z perspektywy niezależnego regulatora, lecz z perspektywy środowiska politycznego, dla którego krytyka hierarchii Kościoła katolickiego jest zagrożeniem dla własnej pozycji i tożsamości. KRRiT nie może pełnić funkcji ideologicznego nadzorcy kultury, który pod pozorem ochrony małoletnich odbiorców pilnuje, by sztuka nie naruszała mitów, autorytetów i interesów określonego środowiska politycznego. Rolą KRRiT nie jest ochrona Kościoła katolickiego przed krytyką. Jej rolą jest stanie na straży prawa, pluralizmu i wolności słowa.
Teatr Telewizji nie potrzebuje ideologicznego imprimatur
„Prałat“ nie jest przedstawieniem, które musi podobać się wszystkim. Jego groteskowa forma, ostentacyjna teatralność, prowokacyjny język i sposób prowadzenia narracji mogą być przedmiotem sporu. I bardzo dobrze. Właśnie tak powinna funkcjonować kultura w demokratycznym społeczeństwie. Nie potrzebuje ona jednak urzędowego rozstrzygnięcia, czy spektakl jest dostatecznie zgodny z chrześcijańskim systemem wartości.
Oczekiwałbym zatem wyjaśnienia, na jakiej podstawie prawnej religijne skojarzenia dotyczące scenografii stały się elementem oceny nadawcy. Oczekiwałbym przedstawienia konkretnych, sformułowanych na gruncie prawa ustaleń, w jaki sposób udział w przedstawieniu dziecięcych wykonawców naruszał ich godność lub dobrostan. Chętnie dowiedziałbym się, jakie stanowiska powinny – zdaniem KRRiT – zostać uwzględnione w programie „Postscriptum“ i dlaczego ich brak miałby stanowić naruszenie prawa. Przede wszystkim jednak chciałbym, aby KRRiT przypomniała sobie o swojej konstytucyjnej roli. Bo problemem – czy też zagrożeniem – nie są przedstawienia podejmujące trudne tematy społeczne. Problemem nie jest scenografia „w kolorach kojarzących się z piekłem“. Problemem nie jest „atmosfera artystycznej grozy“. Problemem nie jest samo użycie wulgaryzmów w wieczornym spektaklu teatralnym. Problemem są instytucje, które pod pozorem obrony wartości próbują dyscyplinować tych, którzy ujawniają nadużycia władzy. Problemem jest wreszcie to, że organ powołany do ochrony wolności słowa zaczyna traktować tę wolność jako zagrożenie dla określonego porządku politycznego i religijnego. Nie wiem, czy jest to rezultat politycznej gorliwości, ideologicznego zaślepienia czy zwykłej niezdolności do rozpoznania moralnego sensu przedstawienia. Wiem natomiast, że jest to kompromitujące dla instytucji, która ma stać na straży interesu publicznego.
Michał Kotański