W dniu dzisiejszym, po dwóch latach pełnienia funkcji Dyrektorki Naczelnej i Artystycznej Teatru Lalka, złożyłam w Biurze Kultury m.st. Warszawy wniosek o odwołanie mnie ze stanowiska, uznając, że dalsze pełnienie tej funkcji nie jest możliwe – czytamy w nadesłanym oświadczeniu.
fot. arch. artystki
Miałam zaszczyt kierować tą instytucją przez dwa intensywne sezony, które przyniosły wiele wyzwań i satysfakcji. Teatr tworzą przede wszystkim ludzie. Miałam szczęście spotkać na swojej ścieżce wiele wspaniałych, twórczych i inspirujących osób – bardzo mnie to doświadczenie wzbogaciło i jestem za nie niezmiernie wdzięczna.
Przed dwoma laty, wygrywając konkurs na dyrektorkę Teatru Lalka, przyjęłam powołanie na to stanowisko pełna nadziei i gotowości do działania. Kolejne miesiące mojej kadencji, oprócz realizacji przedsięwzięć artystycznych, wiązały się jednak głównie z rozwiązywaniem sytuacji kryzysowych. Stopniowo odsłaniała się bowiem przede mną ogromna skala wieloletnich zaniedbań w tej instytucji: bałagan w dokumentacji, brak odpowiednich procedur oraz rozległe obszary wymagające dostosowania do obowiązujących przepisów. Rozmiar i złożoność tych wyzwań okazały się znacznie większe niż można było ocenić w chwili obejmowania przeze mnie stanowiska. Przez ostatnie dwa lata konsekwentnie podejmowałam działania służące uporządkowaniu instytucji i stworzeniu podstaw do jej stabilnego funkcjonowania. Wymagało to ogromnego zaangażowania i pracy, która niejednokrotnie odbywała się kosztem mojego życia osobistego.
Jednym z powodów mojej decyzji o odejściu z Teatru jest fakt, iż równolegle do przeprowadzanych procesów naprawczych mierzyłam się z działaniami grupy pracowników, którzy próbowali bojkotować podejmowane starania. Nie mówię tu o całym zespole, gdyż wszelka generalizacja byłaby krzywdząca dla osób, które mnie wspierały. Znaczna część zespołu prezentowała postawę pełną otwartości, życzliwości i gotowości do współpracy.
Osoby niechętne wobec zmian szerzyły w teatrze wrogą atmosferę, utrudniały dostęp do informacji i dokumentów, uciekały się do manipulacji i działań na szkodę instytucji. Sytuacje te dotykały nie tylko mnie, lecz także części nowo zatrudnionych pracowników. W przestrzeni publicznej oraz w mediach społecznościowych zaczęły pojawiać się pod moim adresem zarzuty, m.in. o stosowanie mobbingu. Nieuzasadnione rozpowszechnianie tego rodzaju informacji godzi w moje dobre imię i budzi mój kategoryczny sprzeciw.
Dwa lata w Teatrze Lalka to czas podejmowania wielu trudnych i odpowiedzialnych decyzji. Mechanizmy, z jakimi się tu zetknęłam, oraz procesy funkcjonowania tej instytucji są dla mnie ważnym zawodowym doświadczeniem. Wiele dowiedziałam się w tym czasie o ludzkiej naturze i funkcjonowaniu grupy. Choć to trudna lekcja, jednak nie zgasiła we mnie wiary w wartość kultury i siłę ludzi, którzy ją tworzą.
„Instytucja w zmianie” i procesy towarzyszące temu zjawisku to „case” sam w sobie wymagający głębszej refleksji. Kultura w Polsce znalazła się w trudnym momencie i wymaga wypracowania nowych rozwiązań systemowych. Wiele instytucji kultury funkcjonuje dziś pomiędzy rosnącymi wymaganiami formalnymi a ograniczonymi możliwościami organizacyjnymi i finansowymi. Z jednej strony oczekuje się od nich najwyższych standardów zarządzania, zgodności z coraz bardziej złożonymi regulacjami oraz pełnej profesjonalizacji procesów administracyjnych. Z drugiej – zespoły często pozostają nieliczne, wynagrodzenia nie sprzyjają pozyskiwaniu i utrzymywaniu specjalistów, a niedostateczne finansowanie jest źródłem wielu trudności, które – by skutecznie szukać rozwiązań naprawczych – muszą w pierwszej kolejności zostać nazwane.
Zmiana jest procesem długofalowym i bardzo złożonym, zarówno na poziomie proceduralnym, jak i w wymiarze psychologicznym. Szczególnie dotkliwie odczuwają konsekwencje nagłych zmian instytucje niereformowane od lat. Nie da się przeskoczyć przepaści pomiędzy zastanym od wielu lat porządkiem, do którego wszyscy przywykli, a wymogami formalnymi, które zmuszają instytucje do gwałtownych przeobrażeń. Warto uprzednio postawić pytanie, czy jesteśmy na te zmiany przygotowani, zarówno w wymiarze mentalnym, jak i infrastrukturalnym; czy mamy dostateczne środki i wykwalifikowaną kadrę, dzięki którym możliwe jest wdrażanie nowych rozwiązań w zharmonizowany sposób. Teatr Lalka jest doskonałym przykładem „instytucji w zmianie”, która – by się zreformować – musi najpierw nadrobić zaległości. Tego procesu nie da się przeprowadzić w ciągu jednego lub dwóch sezonów artystycznych, a już na pewno nie da się tego zrobić w atmosferze niechętnej zmianom.
Przykład Lalki nie jest w naszym kraju odosobniony. Zjawiska, które tu zaobserwowałam, mają miejsce w wielu instytucjach, w których przez długie lata nie było zmian, brakowało dopływu tzw. „świeżej krwi” i narastały wewnątrzzespołowe konflikty. Do wielu instytucji w Polsce wkracza właśnie nowa generacja dyrektorek i dyrektorów. Warunkiem koniecznym dla skutecznego wdrażania reform jest zastosowanie rozwiązań wspomagających współdziałanie dyrektorów, organizatorów oraz całych zespołów pracowniczych. Jest to szczególnie ważne w zaniedbanych instytucjach przejmowanych po długoletnich kadencjach dyrektorskich. Instytucje powinny być przeprowadzane przez proces zmiany przy kompleksowym wsparciu systemowym, którego w Polsce niestety na ten moment brak. Warto podjąć na ten temat poważną debatę, bo w ostatnich latach coraz trudniej jest znaleźć dobrych kandydatów na dyrektorów instytucji kultury, czego przykładem są konkursy dyrektorskie, które pozostają bez wskazania zwycięzcy.
Jako inicjatorka zmiany w Teatrze Lalka uruchomiłam nie tylko jego ogromny potencjał, ale również wzięłam na siebie cały bagaż trudnych emocji, jakie towarzyszyły temu procesowi. Moją intencją zawsze było i będzie budowanie pozytywnych wartości. Swoją misję pełniłam z ogromnym zaangażowaniem i wiarą w sens tworzenia rzeczy ważnych i pięknych.
Ktokolwiek obejmie to stanowisko po mnie, może liczyć na moje wsparcie; chętnie się swoim doświadczeniem podzielę. Teatr Lalka zasłużył swoją bogatą tradycją na to, by znaleźć godnych kontynuatorów. Kilka dni temu zrezygnował z pełnienia funkcji dyrektora artystycznego Wrocławskiego Teatru Lalek Jakub Krofta wraz ze swoją żoną Marią Wojtyszko. To dobry kandydat na stanowisko w Lalce. Warto jednak pamiętać jednocześnie o zabezpieczeniu równie dobrego jak pan Janusz Jasiński dyrektora naczelnego. Nadchodzący sezon jest zaplanowany pod względem artystycznym. Mam nadzieję, że wszystkie spektakle zostaną zrealizowane, o co apeluję w trosce o artystów, którzy swoje plany zawodowe w nadchodzącym sezonie wiążą z Lalką. Mój czas w Teatrze Lalka się wypełnił. Oddaję pole z poczuciem dobrze wykonanej pracy.
Największą satysfakcję daje mi to, że pomimo trudności udało się zachować w Teatrze Lalka to, co najważniejsze – jego twórczą energię. Wspólnie z zespołem zrealizowaliśmy siedem premier, które spotkały się z bardzo dobrym przyjęciem publiczności i krytyki. Udało się odświeżyć wizerunek Teatru Lalka i przywrócić go do ogólnopolskiego obiegu teatralnego, co było jednym z moich celów definiowanych już na poziomie programu dyrektorskiego. Po wielu latach Teatr Lalka ponownie zaczął być obecny na najważniejszych przeglądach i festiwalach teatralnych. W roku 2025 r. za spektakl „Wyobraźnia” w reżyserii Julki Szmyt otrzymaliśmy Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu „Korczak Dzisiaj”.
Wyjątkowym momentem były również obchody jubileuszu 80-lecia teatru, które stały się okazją nie tylko do przypomnienia bogatej historii tej sceny, lecz także do pokazania jej współczesnego potencjału. Szczególne znaczenie miało uhonorowanie Teatru przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Brązowym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, a także wyróżnienie wielu członków zespołu odznakami „Zasłużony dla Kultury Polskiej”. Był to sukces całej społeczności Teatru Lalka i wyraz uznania dla wielu pokoleń ludzi współtworzących tę instytucję. Elementem obchodów jubileuszu Teatru była również premiera komiksu jubileuszowego „Misja Samarkanda” oraz otwarcie wystawy jubileuszowej.
W ciągu tych dwóch lat udało się znacząco rozwinąć działalność edukacyjną i społeczną. Odbył się cykl inscenizowanych czytań tekstów dla dzieci, do którego zaproszeni zostali młodzi reżyserzy-debiutanci; tygodniowy cykl warsztatów „Ferie jak ta lala”; dwie edycje Nocy Muzeów; obchody Dnia Dziecka; wakacyjny cykl działań artystycznych na Placu Centralnym, w ramach którego zrealizowaliśmy pokazy: „Teatroteka Młodego Człowieka”, „Ruchome Place Zabaw” oraz koncert „The Best of Lalka”. W ramach działań edukacyjnych organizowaliśmy warsztaty teatralne i przedpremiery nauczycielskie. Teatr wziął udział w Giełdach Nauczycielskich oraz zrealizował projekt „Nasze Tradycje” (70 bezpłatnych warsztatów wyjazdowych). Zorganizowaliśmy też Mikołajki w Teatrze Lalka i bal sylwestrowy dla dzieci i opiekunów.
Jednym z ważnych celów było również zwiększenie aktywności teatru w pozyskiwaniu środków zewnętrznych. Wspólnie z zespołem skutecznie ubiegaliśmy się o dofinansowania ministerialne i grantowe, dzięki którym możliwa była realizacja kolejnych projektów artystycznych, edukacyjnych i infrastrukturalnych. Pozyskane środki pozwoliły nie tylko rozwijać ofertę programową teatru, lecz również inwestować w jego przyszłość.
Równolegle prowadziliśmy działania modernizacyjne. Wymienione zostało oświetlenie sceniczne, rozpoczęto modernizację nagłośnienia, wyremontowano zapadnię sceniczną wraz z nowym systemem sterowania, odświeżono przestrzenie dostępne dla publiczności. Powstały również nowe miejsca budujące bardziej przyjazny charakter teatru – kawiarnia i księgarnia Triki Tashka, Czytelnia Teatru Lalka oraz przestrzeń przeznaczona dla rodziców z małymi dziećmi „Kącik Malucha”. Cieszę się, że Teatr Lalka stał się miejscem, do którego przychodzi się nie tylko na spektakl, ale również po to, by po prostu w nim być.
Zostawiam instytucję w stanie stabilnym. Zespół aktorski został wzmocniony wspaniałą, młodą kadrą i jest w dobrej formie. Do Biura Kultury m.st. Warszawy zostały złożone wnioski o dofinansowanie dodatkowych etatów niezbędnych do uzupełnienia braków kadrowych w obszarach kluczowych dla prawidłowego funkcjonowania teatru. Złożyłam też wniosek o przeprowadzenie dla pracowników szkolenia poświęconego zagadnieniom tzw. „staffingu” i zabezpieczyłam środki na kontynuację modernizacji infrastruktury.
Moja decyzja o odejściu jest konsekwencją braku warunków umożliwiających dalsze skuteczne zarządzanie instytucją. Odchodzę przed upływem kadencji, gdyż doszłam do wniosku, że jest to jedyne odpowiedzialne rozwiązanie. W mojej ocenie instytucja ma w tej chwili solidne podstawy do dalszego rozwoju. Choć oczywiście nie wszystko udało się zrealizować, biorę pełną odpowiedzialność za swoją pracę w ciągu ostatnich dwóch lat. Błędów nie uniknęłam, ale kto nie daje sobie prawa do pomyłki, nie idzie do przodu.
Bardzo dziękuję moim najbliższym współpracowniczkom i współpracownikom, którzy wspierali mnie podczas tych dwóch lat, oraz wszystkim osobom z zespołu Teatru Lalka, które były ze mną w tej zmianie i w nią wierzyły. Dziękuję realizatorkom i realizatorom za ich nieskrępowaną wyobraźnię i piękne, teatralne podróże, naszym widzom: dzieciom, młodzieży, rodzicom, nauczycielom i opiekunom za zaufanie i obecność – dajecie nam poczucie sensu wykonywanej pracy. Krytykom teatralnym bardzo dziękuję za mądre słowa i opinie. Dziękuję ludziom teatru, których spotkałam na swojej drodze, a zwłaszcza lalkarzom, którzy bardzo się środowiskowo wspierają i są w swojej misji tworzenia teatru z myślą o młodych widzach niezłomni. Dziękuję również za wsparcie osobom zrzeszonym w organizacjach branżowych: Sekcji Teatrów Lalkowych Związku Artystów Scen Polskich, Polskiemu Ośrodkowi Lalkarskiemu POLUNIMA, Polskiemu Ośrodkowi ASSITEJ, Stowarzyszeniu Dyrektorek i Dyrektorów Teatrów oraz Gildii Polskich Reżyserek i Reżyserów Teatralnych. Dziękuję za współpracę osobom związanym z Akademią Teatralną imienia Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, Filią w Białymstoku oraz Akademią Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie, Wydziałem Lalkarskim we Wrocławiu. Ogromnie dziękuję sąsiadkom i sąsiadom Teatru Lalka z instytucji skupionych wokół Pałacu Kultury, Dyrektorkom i Dyrektorom Instytucji Kultury w Warszawie, a także pracownikom Biura Kultury m.st. Warszawy, z którymi miałam przyjemność współpracować.
Kończę ten etap z przekonaniem, że warto podejmować nawet najtrudniejsze wyzwania.
Do zobaczenia na teatralnym szlaku.
Joanna Zdrada
