Jolanta Brach-Czaina tak konstruowała akapity swoich esejów, że np. opis ścielenia łóżka sąsiadował z nawiązaniem do filozofii Heideggera – powiedziała PAP poetka i literaturoznawczyni Joanna Mueller. Brach-Czaina jest matronką 6. Festiwalu Sztuki Kobiet PERSONA. który odbędzie się w dniach 21-24 maja.
fot. Maciej Zienkiewicz/ Agencja Wyborcza.pl; oprac. graf. Aleksandra Nałęcz-Jawecka
Misją Festiwalu Sztuki Kobiet PERSONA jest honorowanie twórczości kobiet i ich roli w polskiej kulturze oraz wzmacnianie ich widoczności. Cykliczne wydarzenie ma przeciwdziałać marginalizacji artystek oraz upowszechniać ich dorobek i idee. Na matronkę tej edycji wybrano Jolantę Brach-Czainę.
To dzięki Jolancie Brach-Czainie „krzątactwo” zaczęto postrzegać jako ważną kategorię kulturową i filozoficzną. Badała filozofię sztuki i istnienia. Zajmowała się tym, co nazywała „drobinami istnienia wcielonymi w konkret egzystencjalny”. Pokazywała, że życie opiera się przede wszystkim na zwyczajności, codziennych obowiązkach, takich jak sprzątanie i proste rytuały, które tylko z pozoru wydają się nieistotne. Jest autorką książek z dziedziny estetyki, filozofii kultury, antropologii i gender studies. Do najważniejszych z nich należą m.in. „Szczeliny istnienia” i „Błony umysłu”. Za „Szczeliny istnienia” została nagrodzona w 1994 roku nagrodą literacką Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek. Na stronie Mazowieckiego Instytutu Kultury, organizatora festiwalu, zwrócono uwagę, że mówiła o sobie: „Jolanta, córka Ireny, wnuczka Bronisławy, prawnuczka Ludwiki”, podkreślając żeńską linię swojej rodziny, na przekór kulturze, w której dziecku i żonie przekazywane jest męskie nazwisko. Brach-Czaina była filozofką, kulturoznawczynią i eseistką oraz ważną postacią dla rozwoju polskiej humanistyki. Studiowała filozofię i fizykę w Warszawie oraz reżyserię na Międzynarodowym Uniwersytecie Teatralnym w Paryżu. Była profesorką filozofii związaną z Uniwersytetem SWPS w Warszawie.
Poetka i literaturoznawczyni Joanna Mueller powiedziała w rozmowie z PAP, że pierwszy raz zetknęła się z twórczością Jolanty Brach-Czainy podczas studiów polonistycznych. - Podobało mi się jej podejście do „krzątactwa”, drobiazgu, drobiny egzystencjalnej, jak ona to nazywała - zaznaczyła. - Stała się dla mnie ważną autorką, kiedy zaszłam w ciążę. W czasie okołomacierzyńskim zaczęłam czytać jej esej „Szczeliny istnienia”, w którym Brach-Czajna opisuje poród, ale nie tylko w sposób fizjologiczny. Splata go z namysłem filozoficznym - traktuje poród jako doświadczenie ogólnoludzkie - powiedziała. Zaznaczyła, że inspirowała się myślami filozofki podczas pisania książki „Powlekać rosnące” - przede wszystkim zawartymi w eseju „Podskórne wody”.
Podkreśliła, że zrozumiała „krzątactwo” dopiero wtedy, kiedy sama została mamą. Pojęła, jak bardzo jest ono istotne w codziennym życiu, ale także dla pisarstwa i sztuki kobiet, które według niej rozgrywają się najczęściej właśnie w przerwach od krzątania się, a nawet podczas niego. - Można powiedzieć, że to „krzątactwo” jest ogłupiające, ponieważ polega na tym, co powtarzalne i żmudne - na praniu, gotowaniu, sprzątaniu. Ale warto poddać je namysłowi filozoficznemu i poetyckiemu - podkreśliła. - Jolanta Brach-Czaina wypracowała sposób pisania eseju polegający na takim konstruowaniu akapitów, aby opis ścielenia łóżka bezpośrednio sąsiadował z nawiązaniem do filozofii Martina Heideggera. To wszystko się u niej splata i jest nierozerwalne - tłumaczyła.
Według Joanny Mueller, język filozofii Brach-Czainy odnaleźć można także w innych dziedzinach, m.in. w sztuce i poezji. Wskazała, że filozofka wyprzedziła to, co dziś dzieje się w humanistyce. Według niej, jej myślenie można powiązać z tym, o czym obecnie mówi się w kontekście nowego materializmu feministycznego, który unika patosu, koncentrując się raczej na cielesności, organiczności ludzkich bytów i fizycznym wymiarze egzystencji.
Książka „Szczeliny istnienia” jest nazywana „biblią feminizmu”. Według Mueller bardziej zasadne jest określenie „apokryf feminizmu polskiego”, ponieważ apokryfy były pismami powstającymi z boku, na marginesie. - Polski feminizm w latach 90. i później skupił się przede wszystkim na zachodniej, zwłaszcza amerykańskiej myśli feministycznej, zamiast przyjrzeć się temu, jakie ważne feministyczne postaci i idee miałyśmy już wcześniej u siebie - w sztuce, poezji czy filozofii - oceniła. - Oczywiście zainteresowanie zachodnim feminizmem było czymś naturalnym i potrzebnym, bo właśnie wtedy zaczęły się pojawiać w Polsce tłumaczenia ważnych tekstów feministycznych - dodała. Podkreśliła jednak znaczenie autorek, takich jak Jolanta Brach-Czaina i Anna Świrszczyńska.
W ramach festiwalu odbędzie się dyskusja „Wploty. Wspólny Pokój z Jolantą Brach-Czainą”. W rozmowie wezmą udział Joanna Mueller, Gabriela Filipowicz, Sylwia Głuszak, Klaudia Januszewska i Shin Mazur. Każda z uczestniczek wybrała esej tegorocznej matronki, który najbardziej ją poruszył. Rozmawiając o nich, będą odnosić jego fragmenty do innych tekstów kultury. Wybór poetki padł na „Wniknięcie” ze względu na jego aktualność. - Uderzyło mnie to, jak Brach-Czaina rozumie miłość, jak ją opisuje, jak w nią wnika - powiedziała. Według niej, autorka zawsze pozostaje blisko rzeczywistości. - Nie chodzi u niej o idealistyczne, romantyczne wyobrażenie miłości, oderwane od codziennego doświadczenia. Przeciwnie, wszystko rozgrywa się u niej bardzo mocno w sferze materialności ciała, ale też ducha - zaznaczyła.
W programie znajdzie się także m.in. wykład Elizy Kąckiej, czytanie performatywne na podstawie „Szczelin istnienia”, wystawa „Kęs świata” Agnieszki Brwi Stanasiuk w Galerii Elektor, koncert Julii Pietruchy, spacer botaniczny po Muranowie z Adamem Kaplerem oraz warsztaty z zapisywania codzienności z Karoliną Sulej i wspólnotowego szycia.
Matronkami poprzednich edycji były Jadwiga Stańczakowa, Lidia Ostałowska, Wisława Szymborska, Maria Janion oraz Julia Hartwig.
Festiwal Sztuki Kobiet PERSONA odbywa się od sześciu lat. Tegoroczna edycja potrwa od 21 do 24 maja. Szczegółowy program wydarzeń dostępny jest na stronie internetowej Mazowieckiego Instytutu Kultury.