Logo
Magazyn

To jest TYLKO Teatr

19.11.2026, 15:45 Wersja do druku

Ten zawód jest naprawdę magiczny. To, co stwarza się między ludźmi: między ekipą filmową, aktorami, między aktorami a widzami… Tylko tu i teraz. Na poziomie energii i chemii międzyludzkiej. Do tego ten pierwiastek nieprzewidywalności, który dodaje adrenaliny. Mówi Maja Pankiewicz w rozmowie ze Zbyszkiem Dramatem.

fot. Aleksandra Gortat

Zbyszek Dramat: Jak zmieniło się Twoje rozumienie aktorstwa od czasu debiutu? 

Maja Pankiewicz: Moje myślenie o aktorstwie zmieniło się wtedy, kiedy ważniejszy stał się dla mnie drugi człowiek na scenie/planie niż fantazje na temat własnej roli wymyślone przed przyjściem do pracy. A przekonanie, że aktorstwo to przede wszystkim bardzo ciężka praca, a nie „mityczny talent” – zostało we mnie do dzisiaj.

W czym tkwi tajemnica dobrego aktorstwa? 

Myślę, że w prawdzie emocjonalnej granej postaci i inteligencji emocjonalnej aktora.

Co dziś uważasz za największe niebezpieczeństwo dla aktora: fałsz emocjonalny, rutynę czy nadmierną samoświadomość? 

Wszystkie wymienione niebezpieczeństwa pojawiają się wtedy, kiedy aktor przestaje się rozwijać i jako człowiek i jako artysta. Kiedy przestaje być ciekawy świata, ludzi dookoła, nie ogląda, nie czyta, nie próbuje zrozumieć, co go otacza. Trzeba podróżować, ciągle czymś się bodźcować, inspirować, gadać z ludźmi... A przede wszystkim rozwijać się emocjonalnie i pracować nad sobą.

Czy aktorka powinna chronić własną prywatność przed rolą, czy przeciwnie – oddawać jej część siebie? 

To bardzo indywidualna sprawa. Aktorka niech daje świadomie tyle, ile ONA chce dać. Przede wszystkim powinna umieć to kontrolować, żeby móc się chronić.

W którym momencie próby wiesz, że postać zaczyna „żyć własnym życiem”?

Różnie bywa, czasami „klika” od razu, czasami dopiero, gdy pojawia się kostium; zdarzyło mi się też bardzo późno, bo na próbach generalnych. Jedna rola, pomimo kilkudziesięciu zagranych spektakli, nigdy we mnie nie ożyła. Dla mnie to wciąż wielka tajemnica: kiedy i dlaczego dana postać zaczyna we mnie oddychać?

Czy istnieją role, których nie da się dobrze zagrać bez odpowiedniego doświadczenia życiowego? 

A od czego jest wyobraźnia? Mówiąc dosadnie: czy żeby wiarygodnie zagrać morderczynię, musiałabym naprawdę kogoś zabić? ... I tak jest z każdym innym doświadczeniem życiowym. Takie myślenie może doprowadzić do zatrudniania w konkretnych rolach tylko tych, którzy naprawdę „to coś” przeżyli, a to może prowadzić do nieetycznych sytuacji i retraumatyzacji osób. Dlatego mam dużo wątpliwości, jeśli chodzi o tzw. politykę reprezentacji w tej branży. Aktor jest od tego, żeby się wcielać, jest do tego szkolony i przygotowany psychicznie (mam nadzieję!!). Czy używając doświadczenia i wizerunku prawdziwego człowieka, bez doświadczenia aktorskiego, taki reżyser/taka instytucja/taka produkcja zaopiekują się potem tym człowiekiem,którego prywatne doświadczenie użyli do zrobienia jakiegoś dzieła? 

Co pozostaje z roli po latach – pamięć emocji, pamięć tekstu czy pamięć spotkania z drugim człowiekiem? 

Liczą się spotkania. Przyjaźnie, które się z tego spotkania rodzą. Sentyment. Backstage. Pamięć wspólnego etapu życia.  

Czy po wszystkich zagranych rolach jesteś bliżej zrozumienia człowieka, czy raczej przekonania, że człowiek pozostaje tajemnicą?

Ten zawód uczy empatii. Z każdą zagraną rolą staram się głębiej rozumieć naturę człowieka. Każdej roli dałam kawałek siebie i każda rola zostawiła we mnie swój ślad. Ten zawód uczy mnie też dużo o mojej własnej emocjonalności. Dowiaduję się dzięki temu, co mnie na danym etapie życia porusza i co jest dla mnie teraz ważne. Teatr daje możliwość latami rozwijać się w danej roli, bo my aktorzy, jako ludzie, też się przecież zmieniamy. Postać z nami dojrzewa. Zmienia się nam perspektywa, więc zmieniają się akcenty emocjonalne w przebiegu. Uwielbiam to obserwować.

Którą z ról uważasz za najbardziej niedocenioną przez krytykę lub publiczność? 

Nie mogę odżałować spektaklu „Solaris” Marcina Wierzchowskiego w Teatrze Ludowym, który bardzo szybko zszedł z afisza. To był czas tuż po lockdownie w pandemii; spektakl był świeży, mało ludzi chodziło wtedy do teatru. Bardzo ciężko nad nim pracowaliśmy. Miesiącami improwizowaliśmy. To był piękny spektakl. Piękne role. Nie miał okazji wybrzmieć tak, jak na to zasługiwał.

Który reżyser najpełniej potrafił wydobyć z Ciebie potencjał aktorski? 

Mam wielkie szczęście do reżyserów, prawie wszyscy, z którymi pracowałam, to wspaniali ludzie i artyści. Kilka spotkań było dla mnie absolutnie kluczowych na różnych etapach kariery. W teatrze to na pewno Bogajewska, Wierzchowski, Liber, Korczakowska i Maciąg. Jeśli chodzi o film/serial, to Monika Majorek, Kris Rus, Kuba Radej. A teraz Tomek Wasilewski.

Czy teatr nadal jest miejscem poszukiwania prawdy, czy coraz częściej miejscem formułowania tez? 

Mam nadzieję, że teatr to przede wszystkim miejsce stawiania pytań, a nie tez. Ale teatr ma też różne oblicza. Poszukuje, tak jak jego twórcy.

Rozwiń, proszę, myśl ze swej wypowiedzi w projekcie TEATR DLA MNIE TO: „teatr to substancja uzależniająca! Często zostawiam w nim swoje zdrowie, ale żyć bez niego nie mogę. A w miarę jedzenia apetyt rośnie”.

Haha, pamiętam dokładnie moment, w którym to pisałam. To był czas, kiedy byłam w teatrze częściej niż w domu. Dziś już wiem, że kiedy gubię balans między życiem poza teatrem a samym teatrem, to rodzi się we mnie frustracja. Teatr jest dla mnie ważny, ale nie jedyny. Przez wiele lat za dużo mnie to kosztowało psychicznie i nie miałam dystansu. Byłam zmęczona, wchodziłam z premiery w premierę, doprowadziłam się na skraj wypalenia zawodowego. Dzisiaj wiem, że rozwiązaniem nie jest dla mnie odejście z teatru, ale zachowanie zdrowego dystansu. Coraz więcej też robię projektów filmowych. Nie wyobrażam sobie uprawiania tego zawodu bez występowania na scenie. Spotkanie live z innymi aktorami przed żywą publicznością to wyjątkowe uczucie. Ale bywa też jak narkotyk.

Teatr to pole walki?

Poligon doświadczalny ;). Możemy w nim próbować i sprawdzać różne wersje rzeczywistości w założonych, bezpiecznych okolicznościach. My – aktorzy walczymy w nim często o przetrwanie. W scenie albo dosłownie, grając niekiedy w chorobie, bez głosu, bez sił. Jest takie stare powiedzenie teatralne, że „aktor nie stawia się na spektaklu tylko w jednym wypadku – kiedy nie żyje”. I faktycznie gramy czasami na skraju wytrzymałości, chorzy, z kontuzjami, bo ludzie kupili bilety, bo spektakl musi się odbyć, bo inni koledzy muszą zarobić. Jest też drugie powiedzenie, które ma na celu wrzucenie trochę luzu i dystansu do tego zawodu, że „teatr to nie Wietnam”. I o tym nie można zapominać. Jesteśmy tylko ludźmi. A to jest TYLKO TEATR.

Kiedy ostatnio wyszłaś z teatru jako widzka i pomyślałaś: „Po to istnieje teatr”? 

Niezmiennie od kilku lat po spektaklach „Jak nie zabiłem swojego ojca i jak bardzo tego żałuję” Mateusza Pakuły i po „Cząstkach kobiety” Kornéla Mundruczó.

Czy istnieje granica eksperymentu teatralnego, po przekroczeniu której teatr przestaje być teatrem? 

Kiedy dochodzi do nadużyć i dzieje się komuś krzywda.

Jakiego teatru najbardziej Ci brakuje dziś w Polsce? 

PRZYZWOICIE DOFINANSOWANEGO przez państwo, takiego z którego da się żyć na godnym poziomie jako twórca :).

W wielu współczesnych spektaklach ciało aktora staje się równie ważne jak słowo. Jak rozumiesz obecność ciała na scenie?

Ciała na scenie są dla mnie piękne. Niosą ze sobą historię. Zarówno postaci, jak i aktora/performera. Objawieniem dla mnie było zobaczyć, co z ciałem robi Claude Bardouil w „Europie” Warlikowskiego. Nie używając żadnych słów. Opowiedział ciałem w sposób wstrząsający o swojej bohaterce, o jej traumie, o jej temperamencie, o jej doświadczeniu. To niezwykłe, jak w myśleniu o postaci ciało bywa kluczowe. Jak potrafi nam pomóc „odkleić się” od siebie i stworzyć kogoś zupełnie innego. Takim treningiem wchodzenia w jednym spektaklu w różne postaci poprzez ciało jest dla mnie „Magiczna rana” Radka Maciąga. W trakcie dwóch godzin staję się trzema skrajnie różnymi bohaterkami na scenie. Każda z nich ma zupełnie inną motorykę, inne poczucie ciała, inny głos. Często zdarza mi się dostawać pytania po tym spektaklu, np. „czy nocna recepcjonistka w „Magicznej ranie” to też byłaś ty???!!!”. To dla mnie największy komplement.

Czy istnieje granica prywatności, której aktor nie powinien przekraczać nawet w imię sztuki? 

Granice są konieczne, żeby profesjonalnie pracować i chronić się w tym zawodzie. Wchodzimy z projektu w projekt. Za każdym razem odsłaniamy się emocjonalnie i fizycznie. To bardzo niebezpieczne. Ale my aktorzy tworzymy role, w założonych okolicznościach, a nie gramy siebie. Wszystko powinno być bezpieczne i za zgodą uczestników. Jeśli np. korzystam z osobistych doświadczeń w budowaniu roli – to jest moja osobista sprawa, co sobie podkładam w przestrzeni intencji. Jeśli chodzi o sceny intymne na scenie czy w filmie (to już decyzja aktorów, w jakim wymiarze potrzebują takiej konsultacji), zawsze powinien być w projekcie wykwalifikowany koordynator intymności. I faktycznie to wchodzi już do standardowych praktyk. Zbyt dużo było przekroczeń w historii teatru i kina. Wiadomo, każdy ma granice gdzie indziej postawione. Ale zdecydowanie zarówno w obszarze psychiki, jak i ciała te granice powinny być przestrzegane; na tym polega higiena pracy. Jesteśmy w końcu profesjonalistami. Dla mnie to bardzo ważne. 

Jak zmienia się relacja aktora do własnego ciała wraz z wiekiem i doświadczeniem? 

Z wiekiem nabrałam zdecydowanie więcej odwagi, pewności siebie i swobody we własnym ciele. Mam do siebie więcej cierpliwości i czułości niż kiedyś. Staram się dbać o siebie, dobrze jeść, ćwiczyć. To też kluczowe dla mojej psychiki. Kiedyś to ciało ukrywałam i bagatelizowałam. Teraz zdecydowanie bardziej czuję się kobieco i atrakcyjnie we własnym ciele. Na pewno im jestem starsza, tym świadomiej pracuję ciałem, ale wciąż czasami zdarza mi się zatracić i doprowadzić to ciało na skraj wycięczenia. 

Czy ciało pamięta role? 

Tak, zdarza mi się nie grać dwa lata jakiegoś tytułu, a potem wystarczy, że wejdę na scenę w trakcie próby wznowieniowej i ciało samo zna drogę. W ciele zapisuje się też pamięć emocjonalna.

Czy publiczność zmieniła się bardziej niż teatr?

Świat się nieustannie zmienia, więc publiczność, szczególnie ta młoda, też szuka w teatrze już czegoś innego niż kiedyś. W teatrze (tym współczesnym, eksperymentalnym, w którym pracuję) zmienia się estetyka, język, coraz częściej wykorzystywana jest technologia. To dobrze! Teatr, żeby przetrwać i trafić do młodego, wymagającego widza, też musi się zmieniać, nie może być anachroniczny. Nie tylko w środkach, przede wszystkim w myśleniu. Sama tego od teatru oczekuję jako widzka. Żeby nie był ślepy na otaczającą go rzeczywistość. Poszukiwał. Po obejrzeniu spektaklu widać też, w jakim punkcie – jako ludzie – są jego twórcy. W teatrze najważniejszy jest żywy człowiek, spotkanie; to jest siła tego medium. Po to wciąż ludzie przychodzą do teatru – żeby coś przeżyć, tu i teraz. I taki teatr chcę robić.  

Czy zdarzyło Ci się zmienić interpretację roli pod wpływem reakcji publiczności? 

Nieustannie. To są niuanse, ale teatr to żywa materia; publiczność jest inna za każdym razem, ma inne nastroje, na co innego reaguje. My aktorzy tak samo. Czasami mamy wspólne flow, czasami widzowie są bardziej „za ścianą”. Ale jak jesteśmy w tym razem, to z każdym spektaklem pojawia się jakieś nowe, choćby minimalne odkrycie, nowa droga interpretacyjna, nowy akcent, którego nie było do tej pory, nowy kolor we mnie. Coś, co nigdy nie wydawało mi się mieć potencjału komediowego, przy określonej publiczności zaczyna być śmieszne. 

Czy współczesna dramaturgia daje aktorkom więcej wolności niż kiedyś? 

Oczywiście, przede wszystkim jest dużo więcej ról dla kobiet we współczesnej literaturze niż w klasyce, w której kobiety najczęściej występowały jako dodatki lub tło dla mężczyzn. Ich rola sprowadzała się do matek, obiektów westchnień lub córek. Klasyka jest męskocentryczna w znakomitej większości. W starych dramatach, napisanych przez mężczyzn, kobiety były funkcyjne.  Współczesna literatura daje nieograniczone możliwości i przełamuje stereotypowy obraz postaci kobiecych. 

Jak zmieniają się role kobiece wraz z wiekiem aktorki – czy jest to ograniczenie, czy raczej szansa na większą głębię? 

Powinno być więcej ról dla dojrzałych kobiet. To jest problem w Polsce. Dojrzałe kobiety w pewnym momencie stają się społecznie niewidzialne. W teatrach i w branży filmowej dzieje się to samo. To musi się zmienić. Wszyscy w końcu padniemy ofiarą tego kultu perfekcyjnego ciała i atrakcyjności, pompowanego przez social media.  Nie dość, że to szkodliwe, to jeszcze jakie nudne!

Która Twoja kobieca postać teatralna najtrafniej opisywała/opisuje współczesny świat? 

Kilka moich bohaterek trafnie punktuje problemy współczesnego świata. Malaya z „Magicznej rany” jest głęboko rozczarowana współczesną męskością, za to Gabi nie jest „wystarczająco zajebista” i pomimo jej ogromnych starań nie pasuje do fancy obrazka warszawskiego Mokotowa i ląduje na ulicy. Cassidy ze spektaklu „AlphaGO-lee. Teoria poświęcenia” atakuje szefów Big Techu za bezwzględną znieczulicę i traktowanie życia człowieka jako collateral damage. Wszystkie one mają rację. 

Czy sztuka ma dziś jeszcze moc zmieniania ludzi, czy raczej pomaga im jedynie lepiej rozumieć samych siebie? 

A czy to nie to samo? Przecież kiedy zaczynamy rozumieć samych siebie, mamy szansę się/coś zmienić.

Czy aktorka powinna zabierać głos w sprawach publicznych, czy jej najważniejszą wypowiedzią pozostaje rola? 

Każdy ma prawo się wypowiadać, zabierać głos w sprawach istotnych, używać swojego wizerunku w zgodzie z własnymi przekonaniami. Mam wątpliwości, kiedy teatr w sposób atakujący agituje politycznie ze sceny, wytykając palcem i oskarżając ludzi, którzy siedzą na widowni, jakby publiczność była przedstawicielami społecznymi. Podczas gdy zazwyczaj na tej publiczności siedzi ta sama opcja polityczna co ta na scenie. Na pewno nie zagrałabym nigdy w czymś, co uważam za społecznie szkodliwe i propagujące treści, z którymi ideologicznie głęboko się nie zgadzam np.szowinistyczne czy dyskryminujące mniejszości seksualne/narodowe.

Czego teatr może nauczyć polityków, a czego polityka nie powinna uczyć teatru? 

Teatr może nauczyć polityków DIALOGU, EMPATII, TOLERANCJI. Szkoda, że tak rzadko do nas przychodzą. 

Co film potrafi wydobyć z aktora, czego teatr nigdy nie pokaże? 

Kamera widzi doskonale to, co aktor ma w oku, a oko jest zwierciadłem duszy ;), dlatego przed kamerą trudniej jest ukryć prawdę. Kamera widzi to, co można ukryć na odległość,  co ginie w teatralnej umowności. Teatr zniesie większą formę, abstrakcję, szersze gesty, z daleka nie widać, czy ktoś „fałszuje”. A kamera jest w tym aspekcie bezwzględna. Dlatego aktorstwo na scenie i na ekranie to zupełnie dwie różne dziedziny. To, co na scenie przejdzie bez problemu, przed kamerą bywa nienaturalne, sztuczne, przerysowane. Aktorstwo w tych dwóch wypadkach korzysta z zupełnie różnych środków wyrazu. Z drugiej strony to, co przed kamerą jest doskonale widoczne na zbliżeniach, zginie na wielkiej scenie. Dlatego w teatrze trzeba coś czasami podkreślać, uwypuklać intencje, gesty, emocje. Bo nie będzie to po prostu czytelne czy zrozumiałe z daleka. Ale balansowanie pomiędzy tymi skrajnie różnymi mediami bywa dla aktorów trudne. Sprawa się jeszcze bardziej komplikuje, kiedy w spektaklu pojawiają się kamery live i wielkie ekrany (tak jak w spektaklach Teatru STUDIO „The Employees”, czy „AlphaGO-lee”). Wtedy balansujemy na granicy dwóch światów, mieszając środki wyrazu, tak by działały w obu przypadkach, na obu planach.

Jak wygląda moment pierwszego spotkania z własną twarzą na ekranie? 

Mam blackout z pierwszego pokazu na dużym ekranie filmu „EASTERN”, w którym zadebiutowałam w głównej roli. Tak bardzo to było dla mnie stresujące. Dzisiaj, po zrobieniu już kilku filmów i seriali w głównych i dużych rolach, mam większy luz. Ufam sobie, uczę się na swoich błędach, rozwijam się i jestem wobec siebie mniej krytyczna niż kiedyś. Pandemia, podczas której castingi odbywały się za pomocą self-tapów, nauczyła mnie oglądać się wielokrotnie i dystansować się do tego, co widzę. Teraz jestem w stanie analizować swoje nagrania obiektywnie, widzę po prostu, czy coś działa, czy nie, bez tego blokującego filtra – „to ja”. 

Której sceny z własnej kariery nigdy nie chciałabyś poprawiać?

Każdą scenę mogłabym poprawić i zrobić to lepiej, haha. Ale specyfika tego medium polega na tym, że praca nad dziełem się kończy. W przeciwieństwie do teatru, który w nieskończoność można poprawiać i doskonalić. Ja jednak wolę domykanie etapów. Teatr nie daje mi takiej satysfakcji jak film czy serial, bo nie zostawia po sobie namacalnego dowodu, że to istniało naprawdę. Jest ulotny. Filmem zostawiamy na zawsze coś po sobie. I to już nie zginie. 

Gdybyś mogła wrócić do siebie z czasów szkolnych, czego byś sobie zabroniła, a do czego zachęciła? 

Pozwoliłabym sobie na więcej beztroskiej zabawy i robienie głupot. Zawsze chodziłam do dobrych, ambitnych szkół, a po szkole miałam mnóstwo zajęć dodatkowych. Teraz w zawodzie odbijam sobie to „bycie dzieckiem”.

Co sprawia Ci największą radość w teatrze/sztuce teatralnej? 

Wolność twórcza i improwizacje na próbach, stawanie się różnymi osobami i wchodzenie w światy „na niby”, granie dla żywej publiczności. Kocham to, co robię i nie zamieniłabym tego na nic innego. 

Co wywołuje w Tobie największą złość/niezadowolenie w teatrze/sztuce teatralnej? 

Raz jeszcze powiem! Nieadekwatnie małe pieniądze w porównaniu z ogromnym nakładem pracy i wysiłkiem psychofizycznym. Daję z siebie absolutnie wszystko, a w zamian dostaję minimalną krajową. To powoduje we mnie od lat wielką frustrację. Teatr jest niedofinansowany. Kultura jest niezaopiekowanym sektorem. Praca na etacie w teatrze wiąże się z wieloma wyrzeczeniami.

Czy byłabyś w stanie zagrać samą siebie? 

Haha, każda rola to trochę „ja” w założonych okolicznościach. Ale chyba bym nie chciała, bo „bycie sobą” ogranicza możliwości w graniu. Czasem myślę: „Ja bym się tak nie zachowała” i mnie to blokuje. No ale na szczęście to nie ja i wszystko jest możliwe.

Czujesz presję nieustannej oceny? Reżysera, krytyków, środowiska, widzów? 

Tak, to nie znika chyba nigdy. Na tym ten zawód się opiera. Ta nieodłączna perspektywa tzw. zewnętrznego oka. Ale jednocześnie wiem, że ilu widzów – tyle opinii. Każda jest subiektywna, podyktowana osobistym doświadczeniem i momentem życia tej osoby. Z każdym spektaklem/filmem oswajam się z tym „okiem” coraz bardziej i po latach już po prostu wiem, bez względu na czyjeś „widzimisię”, że jestem dobra w tym, co robię. I nikt mi tego nie zabierze. 

Czy poza realnym światem zmysłów dostrzegasz/czujesz w teatrze/aktorstwie świat pozazmysłowy/metafizyczny? 

TAK. Ten zawód jest naprawdę magiczny. To, co stwarza się między ludźmi: między ekipą filmową, aktorami, między aktorami a widzami… Tylko tu i teraz. Na poziomie energii i chemii międzyludzkiej. Do tego ten pierwiastek nieprzewidywalności, który dodaje adrenaliny. Pięknie jest coś czuć. Przywilejem jest móc dawać ludziom to „czucie”, uruchamiać w nich ich osobiste przeżycia.

Źródło:

Materiał nadesłany

Sprawdź także