Zakończył się 42. Sejmik Teatrów Wsi Polskiej w Tarnobrzegu.
To jest wydarzenie teatralne niezwykłe – nie ma podobnego w Polsce, nie ma w Europie. Od ponad 40 lat Towarzystwo Kultury Teatralnej prowadzi festiwal, który ma własną, wiele mówiącą nazwę – sejmiki wiejskich zespołów teatralnych. Co roku w 5 rejonowych przeglądach pokazuje swoje widowiska około 40 teatrów, a te rejonowe sejmiki odbywają się w Stoczku Łukowskim (tu narodziła się inicjatywa – najpierw jako lokalny przegląd, 55 lat temu), Bukowinie Tatrzańskiej, Tarnogrodzie, Ożarowie (łódzkie) oraz Osięcinach (kujawsko-pomorskie). Najlepsze, najciekawsze kulturowo są zapraszane na Sejmik Teatrów Wsi Polskiej, który odbywa się jesienią w Tarnogrodzie; zwykle występuje w nim 10 do 12 zespołów.
Wiejskie teatry dzisiaj to przede wszystkim dwa typy przedstawień. Pierwszy to spektakle dramatyczne, przeważnie własnego autorstwa, ale są też adaptacje popularnych kiedyś tekstów przeznaczonych na scenę. Dominują jednak – i to jest drugi nurt, a zarazem specyfika sejmików – widowiska określane jako obrzędowe – są tu wesela, chrzciny, ale także inscenizacje dorocznych świąt (często wigilia Bożego Narodzenia, oczywiście dożynki), są także obyczaje – przykładem dawne zaloty, noworoczne chodzenie z kolędą. Są – bardzo ciekawe! – inscenizacje prac domowych, jak wspólne pieczenie chleba, kiszenie kapusty, darcie pierza, a nawet prac polnych jak wykopki (chodzi o ziemniaki), zbieranie chrustu... Okazuje się, że materiałem na widowisko sceniczne jest niemal wszystko, co bliskie, znane, wspólnie wykonywane lub przeżywane. Do tej pory na sejmikowych scenach pokazano prawie 2 tysiące widowisk! Od 12 lat swoistym „nad-finałem” są ZWYKi – Festiwal Wiejskich Teatrów na scenie Teatru Polskiego w Warszawie; do tej szczególnej prezentacji wybierane są 3-4 widowiska – na pewno dobre, na pewno różne. Tymczasem jesteśmy po finałowym sejmikowaniu w Tarnogrodzie, które kończy i sumuje zwyczajowy komunikat – o nagrodach, o wartościach, o teatralnym święcie, które już za nami...
Lech Śliwonik
****
Komunikat Rady Artystycznej 42. Sejmiku Teatrów Wsi Polskiej
Tarnogród, 10 – 12 października 2025 roku
Rada Artystyczna w składzie: Prof. Piotr Dahlig – Uniwersytet Warszawski, Magdalena Hierowska – doktorantka Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Prof. Katarzyna Smyk – Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Prof. Bożena Suchocka – Akademia Teatralna w Warszawie, Prof. Akademii Teatralnej Lech Śliwonik – Przewodniczący Rady oraz Renata Ćwik – sekretarz (TOK Tarnogród) – obejrzała 10 widowisk, zakwalifikowanych spośród 37 pokazanych na 5 międzywojewódzkich przeglądach sejmikowych. W toku pospektaklowych partnerskich (prawo głosu) spotkań warsztatowych, Rada dokonała wielostronnej analizy każdego przedstawienia, wskazując usterki scenariuszowe i inscenizacyjne, ale również – i to znacznie częściej – podnosząc artystyczne i poznawcze wartości.
*
Rada Artystyczna postanowiła odstąpić od tradycyjnej struktury sejmikowego końcowego komunikatu – zacząć nie od nagród, ale od kilku spostrzeżeń o charakterze syntezy. Czyni to w przekonaniu, że najważniejsze jest to, co stanowi dorobek w s p ó l n y, bo to on decyduje o przyszłości. Jest i drugi powód takiej kompozycji finalnego dokumentu – to był z n a k o m i t y Sejmik. Połowa pokazanych widowisk to oryginalne, świetnie pomyślane i wykonane widowiska, które można by po prostu przenieść na każdą scenę. Trzy kolejne przedstawienia niewiele odbiegają poziomem, wystarczyłyby drobne korekty.
Przede wszystkim odnotowania i silnego podkreślenia domaga się poziom artystyczny pokazanych widowisk. Podstawę stanowią znakomite s c e n a r i u s z e, zarówno w grupie spektakli dramatycznych, jak przedstawień obrzędowych, a także – to sejmikowy dorobek wielu dziesięcioleci – widowisk, w których zwyczaj czy obrzęd, zachowując swą istotę, staje się wyzwaniem do budowania własnej opowieści dramatycznej. Nazwać to można odważnym i skutecznym szukaniem nowych możliwości dramaturgicznych i scenicznych.
Wiemy od dawna, że siłą teatru ludowego jest zespołowość – to gromada przedstawia swoje sprawy, kłopoty, osiągnięcia, marzenia. Bez klimatu wspólnoty, wzajemnego szacunku, nie mogłaby powstać ogromna część sejmikowych widowisk i to tych, które stanowią o mocy i oryginalności, niepowtarzalności dokonań wiejskich zespołów. Zawsze to silnie podkreślamy, a przecież nie można pominąć kwestii zdawałoby się obcej ludowej scenie – kwestii aktorstwa. To nie jest „granie” wymyślonych postaci dla osiągnięcia efektu, poklasku. To jest niezwykłe aktorstwo, które najtrafniej nazwać chyba należy a k t o r s t w e m n a t u r a l n y m – wyrastającym tylko z wykreowanej wspólnotowej sytuacji, nie z naśladowania „gwiazdorskich” chwytów. Skąd ono się bierze? Zaryzykować można odpowiedź – z przypisanej każdemu człowiekowi, a coraz częściej zapominanej bądź celowo tłamszonej, potrzeby tworzenia, która spełnić się może tylko w działaniu r a z e m.
I jeszcze „odwieczny” problem całego ruchu wiejskich teatrów, bardzo dawno zasygnalizowany, potem powtarzany – jednak coraz ciszej, żeby „nie wywoływać złego”. Dzisiaj wracamy do niego, ale w jakże innej tonacji usprawiedliwionej baczną obserwacją ostatnich lat. Można go nazwać odbudową, umocnieniem jednej z największych wartości – w i e l o p o k o l e n i o w o ś c i ruchu teatralnego. Takim był opisywany w dawnych, międzywojennych latach, to było jego siłą na początku ruchu sejmikowego. Potem zaczął się niepokój – zespoły wiejskie stawały się coraz „starsze” w newralgicznym punkcie: wieku uczestników. Tegoroczny sejmik utwierdza w przeświadczeniu o prawie oznajmienia: wiejski teatr jest teatrem wielopokoleniowym z bardzo silnym udziałem pokolenia młodego. Być może to osiągnięcie uznać trzeba za najważniejsze.
Na koniec tej próby małych syntez – kilka spostrzeżeń, sygnałów. Część z nich pojawiała się już w poprzednich komunikatach, ale przypominanie i utrwalanie ma bardzo realne znaczenie – b u d u j e r u c h. Sejmiki niezmiennie stanowią ogromnie cenny kontakt ze sztuką o wysokich walorach etycznych i estetycznych, przedstawiają w sposób artystycznie dojrzały i w duchu zapomnianej dzisiaj jedności sztuk, kulturową różnorodność regionów Polski, pozwalają czerpać ze źródeł duchowych szczególnie trwałych, niemal zupełnie dzisiaj nieobecnych w kulturze masowej.
* * *
Dobrą tradycją sejmikową stało się przyznawanie przez Radę Artystyczną – dzięki patronom i sponsorom – nagród (po 2 tys. zł) za szczególne wartości dostrzeżone w spektaklach. Czynimy to i teraz, dzięki składając darczyńcom.
Równie cenna jest nowsza inicjatywa nagradzania kierowników uczestniczących zespołów; w tym roku te nagrody (po 1 tys. zł) zostały przyznane dzięki wsparciu przez Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi (7 tys. zł) oraz Centrum Spotkania Kultur w Lublinie (3 tys. zł).
I tu już pora przedstawić wymierne rezultaty sejmikowego spotkania – wskazać co każdy zespół wniósł do wspólnego dorobku i podziękować zasłużoną nagrodą.
Nagrody Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Teatr Ludowy TRADYCJA – Stowarzyszenie Krzewienia Kultury Ludowej Gminy Alwernia z Okleśnej (pow. chrzanowski, woj. małopolskie) –Ostatnia spowiedź Jędrzeja Wowry. Kierownik zespołu: Zbigniew Klatka
- za przemyślane, bogate teatralnie upamiętnienie samorodnego artysty rzeźbiarza w formie moralitetu ludowego, za dojrzałe aktorstwo oraz oryginalną oprawę plastyczną i odważne wykorzystanie przestrzeni scenicznej.
Zespół Obrzędowy CHOJNE z Chojnego (pow. sieradzki, woj. łódzkie) – Wesele sieradzkie. Kierownik zespołu: Agata Woźniak
- za pieczołowitą rekonstrukcję obrzędu weselnego, z najcenniejszymi jego epizodami, za urodę i sceniczną trafność oprawy plastycznej spektaklu oraz mistrzowski wybór repertuaru muzycznego i tanecznego.
Nagrody Marszałka Województwa Lubelskiego
Zespół ZORZA z Dereźni (pow. biłgorajski, woj. lubelskie) – Szykowanie do wesela. Kierownik zespołu: Małgorzata Maciocha
- za przemyślaną kompozycję spektaklu, zwłaszcza udanie wplecione elementy dramatyczne; za oryginalny repertuar pieśniowy, związany z obrzędem korowala.
Kurpiowski Zespół Folklorystyczny CARNIACY z Czarni (pow. ostrołęcki, woj. mazowieckie) – Wypyty. Kierownik zespołu: Witold Kuczyński
- za znakomity, oparty na źródłowych materiałach autorski scenariusz, w którym umiejętnie połączono fabułę historyczną z zachowanym do dzisiaj na Kurpiach zwyczajem swatania (tytułowe „wypyty”), za wysoki poziom wykonawstwa całego zespołu i walory muzyczne widowiska.
Zespół Pieśni i Tańca PRZEMYŚL z Przemyśla (pow. przemyski, woj. podkarpackie) – Kolędnicy z przemyskiego. Kierownik zespołu: Piotr Jop
- za rozbudowane wspaniałe widowisko, w którym dochodzi do syntezy teatru ludowego z jego symboliką i konwencjonalnością oraz teatru aktorskiego z pięknymi, wyrazistymi rolami; za staranne opracowanie muzyczne i taneczne.
Nagrody Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi
Zespól Śpiewaczy BRZOZOWIANKI z Brzozownicy Dużej (pow. radzyński, woj. lubelskie) – Piecenie chliba na wesele u Marcinów. Kierownik zespołu: Marianna Sójka
- za przemyślaną konstrukcję rodzinno-sąsiedzkiego spotkania, za zbudowanie scenicznego obrazu pracy, za aktywne i przekonywujące aktorstwo kobiecego zespołu z sympatycznym udziałem dzieci.
Zespół Folklorystyczno-Obrzędowy SOŁTYSKI z Pawłowa (pow. starachowicki, woj. świętokrzyskie) – Chrzciny w karczmie. Kierownik zespołu: Agnieszka Banasik
- za stworzenie barwnej scenicznej historii z wieloma zwrotami akcji, z umiejętnym wprowadzeniem charakterystycznych postaci - w klimacie symbiozy kultur: żydowskiej i katolickiej oraz ziemiańskiej i chłopskiej.
Nagroda Centrum Spotkania Kultur w Lublinie
Zespół Ludowy SONINA z Soniny (pow. łańcucki, woj. podkarpackie) – Sonińskie chrzciny. Kierownik zespołu: Barbara Czechowicz
- za zespołowość, wielkie zaangażowanie wielopokoleniowego zespołu w tworzenie scenicznej akcji, za humor umiejętnie splatany z refleksją, za żywiołowość wykonania oraz piękne zarysowanie postaci scenicznych.
Nagroda Starosty Biłgorajskiego
Grupa Teatralna ANTONÓWKA z Łącka (pow. nowosądecki, woj. małopolskie) – List do wojska. Kierownik zespołu: Bogusław Kyrcz
- za oryginalny scenariusz ze zgrabnie skomponowanymi dialogami, za stworzenie rodzinno-sąsiedzkiego klimatu scenicznych zdarzeń oraz aktywny udział postaci w budowaniu scenicznej akcji.
Nagroda Burmistrza Tarnogrodu
Zespół Ludowy RADOJEWICZANIE z Radojewic (pow. inowrocławski, woj. kujawsko-pomorskie) – Wieś Kujawska – Wykopki. Kierownik zespołu: Ewa Kowalczyk
- za ambitną próbę prezentacji kilkuwątkowej fabuły o życiu wsi, zwłaszcza jednego z jej elementów – wykopków; za wplecenie w sceniczną opowieść realiów ekonomicznych dawnej społeczności wiejskiej.
*
Dziękujemy zespołom za wielkiej urody widowiska, za oddanie sprawie teatru wiejskiego. Dziękujemy kierownikom zespołów – wartości poznawcze oraz poziom artystyczny przedstawień najlepiej świadczą o ich ambicjach i wysokich kompetencjach, o wielkiej pracy włożonej w przygotowanie do Sejmików.
Za serdeczność dla uczestników i niezwykłą organizacyjną sprawność składamy ukłon Gospodarzom – dyrekcji i pracownikom Tarnogrodzkiego Ośrodka Kultury. W tworzeniu klimatu przyjacielskiego spotkania wielki udział mają władze Tarnogrodu. Wymiar teatralnego święta zawdzięcza tegoroczny Sejmik wspaniałej, tłumnie i aktywnie uczestniczącej w wydarzeniu, publiczności.
Tarnogród, 12 października 2025 roku
Rada Artystyczna