Logo
Recenzje

Siostrzana zbrodnia z pejzażem w tle

19.11.2026, 11:04 Wersja do druku

„Balladyna” wg Juliusza Słowackiego w reż. Moniki Myśliwiec w Operze Krakowskiej w Krakowie. Pisze Benjamin Paschalski na swojej stronie.

fot. A. Kotelnikov

Ostatnia, baletowa premiera Opery Krakowskiej, to dobry przyczynek do zwrócenia uwagi na interesujące pytanie – czy klasyczne, polskie utwory literackie często stają się inspiracją dla sztuki tańca? Otóż odpowiedź wydaje się negatywna. Drobne poszukiwania ukazują zaledwie niewielką liczbę premierowych prezentacji choreograficznych, dla których źródłem stały się nasze dawne dzieła piśmiennictwa.

Natchnieniem stawał się Aleksander Fredro i to co najmniej dwukrotnie – dla układu Conrada Drzewickiego Przypowieść sarmacka do muzyki Stanisława Moniuszki, w której zaczerpnął wątki z Zemsty w wykonaniu Polskiego Teatru Tańca w Poznaniu (1975) oraz Anny Hop i jej Męża i żony też z kompozycją Moniuszki w wykonaniu Polskiego Baletu Narodowego (2017). Stanisław Ignacy Witkiewicz i jego powieść Nienasycenie znalazł się na deskach Teatru Wielkiego w Warszawie za sprawą przedstawienia Zofii Rudnickiej do muzyki Tomasza Stańko (1987) oraz w Polskim Teatrze Tańca w Poznaniu: Kurka Wodna albo urojenie w reżyserii Igora Gorzkowskiego oraz choreografii Iwony Pasińskiej z muzyką Zbigniewa Kozuba oraz Georga Friedricha Haendla (2020 i 2021). Tych samych twórców zainspirowały opowiadania Brunona Schulza w roku 2023, gdy również w stolicy Wielkopolski przedstawili Republikę marzeń. W bieżącym roku, w tym samym miejscu, odbyła się premiera Dziadów II na podstawie poematu Adama Mickiewicza w układzie Moniki Błaszczak, z muzyką Julka Ploskiego. Ballada naszego wieszcza Świtezianka z muzyką Eugeniusza Morawskiego miała swoje dwie, odmienne wizje choreograficzne w Warszawie. W roku 1962 przygotował pierwszą Jerzy Gogół, jeszcze na scenie przy ulicy Nowogrodzkiej, a już przy placu Teatralnym w roku 2017 – Robert Bondara. Inny z romantyków – Juliusz Słowacki, może poszczycić się interpretacją Mazepy do muzyki Tadeusza Szeligowskiego w układzie Stanisława Miszczyka w roku 1958 w Państwowej Operze w Warszawie. Jednak największą popularnością, na naszych scenach, cieszył się wzorowany na powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego Pan Twardowski do kompozycji Ludomira Różyckiego, pierwszy raz (1921) przygotowany w stolicy w realizacji Piotra Zajlicha.

I właśnie utwory epickie stanowią największe źródło inspiracji. To Ziemia obiecana Władysława Reymonta w choreografii Graya Veredona do muzyki Franza von Suppe i Michaela Nymana w Teatrze Wielkim w Łodzi (1999), a także swoisty współczesny dom baletowej literatury – Opera na Zamku w Szczecinie z Dziejami grzechu na motywach Stefana Żeromskiego do muzyki Mieczysława Karłowicza w układzie Karola Urbańskiego (2014) oraz Lalką według Bolesława Prusa do kompozycji wspomnianego powyżej oraz Zygmunta Noskowskiego w choreografii Grzegorza Brożka (2026). Dyrektor Jacek Jekiel zapowiada kolejną baletową premierę inspirowaną utworem Tadeusza Dołegi-Mostowicza – Znachor.

Obecnie, do owego skromnego grona, dołącza Balladyna Juliusza Słowackiego zrealizowana w Operze Krakowskiej. Zespół baletowy tejże instytucji zaczyna sprawnie funkcjonować, odnajdując coraz częściej miejsce w repertuarze. Widać również postęp techniczny formacji, która prowadzona przez Jacka Tyskiego potrzebuje dedykowanych prac, oryginalności i różnorodności. To co istotne – istnieje publiczność żądna nowych realizacji i chyba z wielkim zainteresowaniem poszukująca nowych propozycji programowych tańca. Należy docenić nieoczywisty wybór repertuarowy, sięgnięcia po utwór romantyka, który nigdy nie doczekał się ujęcia tanecznego. Ów dramat w pięciu aktach, będący próbą ukazania legendy narodu, gdzie miesza się świat realny z nadprzyrodzonym wydaje się nieodkrytą, możliwą inspiracją dla sztuki bez słów. W niej, niczym w dramatach Williama Shakespeare’a unifikuje się rzeczywistość z bajkowością jak choćby w Śnie nocy letniej, a także Makbecie. I owe inspiracje są w pełni zauważalne. Tytułowa bohaterka, której imię inspirowane jest formą liryczną – balladą, kumuluje w sobie cechy osoby dorastającej do zbrodni, opętanej chęcią posiadania władzy, analogicznie jak pan Szkocji. Sam utwór łączy to co rzeczywiste, z tym co nadprzyrodzone, nieosiągalne – niczym postaci fantastyczne Oberon, Tytania i Puk, które włączające się w bieg realnych zdarzeń. U Słowackiego to Goplana, pani jeziora Gopło, wraz ze swoją świtą: Skierką i Chochlikiem. I właśnie te dwa odmienne byty, inspiracje, kosmosy, zestawione ze sobą mają niesłychaną moc wizyjności, która w rękach sprawnego twórcy może oczarować dualnym spojrzeniem, bajkowością i odmiennością postrzegania świata.

W polskiej tradycji teatralnej utrwaliła się w powszechnej świadomości realizacja Adama Hanuszkiewicza z roku 1974 wystawiona w Teatrze Narodowym. W ciągu lekko ponad trzech lat eksploatacji spektaklu zagrano go 368 razy. Tym co utrwaliło się w pamięci zbiorowej była wizja scenograficzna Marcina Januszkiewicza. Na scenie pojawiały się trzy motory marki Honda na których poruszała się Goplana (Bożena Dykiel) wraz ze swoim orszakiem Skierką (Mieczysław Hryniewicz) oraz Chochlikiem (Wiktor Zborowski). Po owej premierze Marta Fik pisała: „W Balladynie Hanuszkiewicza jeździ się na Hondach i można w końcu na to przystać. Ale można się obawia, czy widok owych Hond nie pozostanie dominującym wspomnieniem, jakie po premierze w Narodowym zachowa publiczność”. Inny znamienity recenzent, Janusz Majcherek, wskazywał, że „Ani hondy, ani inne użyte w Balladynie gadżety nie zrobiły na mnie takiego wrażenia jak koszulka Grabca, którego grał Wojciech Siemion. Otóż Grabiec miał na koszulce wizerunek Jimiego Hendrixa, taki sam, jaki ja nosiłem”. I owe słowa oddają sedno problemu, który towarzyszył również baletowej premierze w Krakowie. Co jest ważniejsze: treść, sens, metafizyka czy efekciarstwo, które przykrywa niemoc twórczą? W przypadku baletu nadrzędnym winien być taniec, jego siła oraz atrakcyjność w ukazywaniu opowieści. A co zrobić, gdy kolorowe świecidełka i dodatkowe efekty przysłaniają to co winno być pierwszoplanowe? Wówczas powstaje atrakcyjna wydmuszka, której opakowanie może oczarować, ale środek wydaje się niesłychanie pusty i niestety mało atrakcyjny.

Kluczowym problemem premiery w stolicy Małopolski staje się kwestia nadrzędności: co ma być bardziej istotne – taniec czy muzyka? Sam zamysł wykorzystania tylko utworów Fryderyka Chopina w interpretacji fortepianowej solisty (uwzględniono również fragmenty z koncertów wielkiego kompozytora) wydawał się interesujący, ale ryzykowny. Owszem muzyka naszej chluby narodowej przepełniona jest ojczystym brzmieniem, nutą ludowości i swojskiej pejzażowości, która w pełni współgra z sekwencjami wiejskimi ukazanymi w dramacie romantyka, ale może przyćmić widowiskową stronę przygotowanego przedstawienia. I niestety tak też się stało. To nie taniec prowadzi w owej sztafecie, a właśnie to co winno stać się podkładem, jednym z elementów kompletnej formy, zwyciężyło. Zasługa to solisty – Yehudy Prokopowicza, studenta Akademii Muzycznej im. Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie, a także półfinalisty XIX Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Jego interpretacja stała się autorską wizją, niekiedy oderwaną od tego co można było zobaczyć na scenie. Słowo „niedopasowanie” dość mocno krążyło po mojej głowie. Muzyka sobie – tancerze sobie. Wydaje się, że jakże ważna jest komunikacja pomiędzy muzykiem a artystami baletu, a tu jej zabrakło. Twórcy widocznie nie mogli zdecydować się – co naprawdę jest istotne. Drugi mankament to fakt, że wykorzystanie jedynie solistycznego wykonania może utożsamiać pokaz z lekcją baletową, czymś niedojrzałym, niedopracowanym, dopiero przygotowywanym. I ostatnie, to czego w ogóle się nie spodziewałem, że może mieć miejsce. Gdyby ów recital odbył się w filharmonii spotkałby się z moim wielkim entuzjazmem i poczuciem własnej wizji artysty, ale miał on miejsce jako tło dla tanecznej opowieści. Brak przełamań, różnorodnych napięć i brzmień, które jest w stanie wykrzesać orkiestra, powodowało olbrzymie znużenie monotonią jednego instrumentu. Ów zamysł połączenia fortepianowej precyzji z zespołową, niekiedy żywiołową choreograficzną wizją, nie okazał się sukcesem. A należy pamiętać, że twórczość Chopina niejednokrotnie towarzyszy sztuce tańca co udowodnił John Neumeier w swojej Damie kameliowej czy Krzysztof Pastor i Liam Scarlett w wieczorze Nasz Chopin przygotowanym parę lat temu z Polskim Baletem Narodowym.

Największym walorem, owej tanecznej historii, stała się warstwa dramaturgiczna. Z dramatu Słowackiego, który przepełniony jest rozwlekłym dialogiem, udało ułożyć się widowisko, które iskrzy kolektywnością, a także zindywidualizowaniem poszczególnych ról. Jakub Roszkowski (dramaturg) osadza narrację w trzech światach: magicznym, mistycznym, baśniowym, pozaziemskim, toczącym się wokół Goplany, ludycznym – będącym domem Matki i dwóch córek: Aliny i Balladyny na tle współmieszkańców osiadłych nad Gopłem, a także rycerski, bogaty, w którym prym wiedzie Kirkor i jego świta. Owe krajobrazy przenikają się, nachodzą na siebie, budując jedną wspólnotę – obrzędowości, codzienności i zwierzchnictwa. Udanym zamysłem jest konstrukcja licznych scen zespołowych. Początek to noc świętojańska, zabawa, pełna radości i swojskości. Na owym tle dokonuje się prezentacja bohaterów, którzy staną się kluczowymi w owej historii. Następnie, zgodnie z literą oryginalnego utworu – magia staje się zwiastunem tragedii. Miłość Goplany do Grabca, wybranka Aliny i Balladyny, odciąga go od dziewcząt, a im zostaje przeznaczony możny Kirkor. Leśna eskapada po maliny, aby kandydatką na żonę została lepsza, wieńczy się zabójstwem siostry. Balladyna staje się żoną rycerza i przybywa na zamek. Tu, gdzie toczy się życie towarzyskie, równie gęsto padają ofiary, a zdrada męża to codziennoś

. Furta do tronu zostaje otwarta, ale przeznaczenie i siły nadprzyrodzone wydały wyrok – śmierć dla morderczyni i wyrodnej córki. Istotna różnica to ukazanie postaci Aliny, która jako duch jest nieustannym obserwatorem, świadkiem poczynań siostry, które wydają się dla niej czymś obcym i nieobliczalnym.

Podstawowym pytaniem pozostaje – kim jest Balladyna w owej opowieści? Interpretacja postaci jest dość interesująca, którą oddaje niezwykle udane wykonanie Mizuki Kurosawa. To typowa dziewczyna z sąsiedztwa, żądna wrażeń i nowych doznań. Tym co ją pobudza do kolejnych działań jest serce, dyktujące kolejne kroki życiowych wyborów. Uwodzi siostrze Grabca, następnie dokonuje zbrodni, aby zdobyć Kirkora. Dopiero świat bogactwa definiuje kobietę, która po osiągnięciu prostego celu fizycznej miłości, pała kolejnymi zdobyczami. Mężczyźni w jej ręku to narzędzia do celu, którym ma stać się władza i dominacja. Kreacja artystki jest adekwatna do zamysłu. Widać w niej olbrzymi potencjał artystyczny. Jednak niekwestionowaną gwiazdą wieczoru pozostanie Kirkor (Filippo Penco), który zachwyca technicznymi możliwościami i oczarowuje charyzmą uwodziciela. Niezwykle dobrze zaprezentował się Kostryn (Yauheni Raukuts) będący demonicznym kochankiem i okrutnym wykonawcą zbrodni. Gratulacje należą się również Matce (Agnieszka Chlebowska), tworzącej ciekawą postać pełną dojrzałego ruchu, ale także sugestywnej pantomimy, która niektórym może przeszkadzać. Wielkie uznanie należy się dla całego zespołu będącego tłem dla kolejnych sekwencji widowiska. Sceny z obrzędu przesilenia czerwcowego posiadają moc tanecznej ekspresji, choć w scenach uczty, w akcie drugim, szwankuje synchronizacja i zauważyć można zmęczenie oraz zniechęcenie wśród artystów. Brakuje zapału i wykończenia poszczególnych sekwencji.

I na tym pozytywy się kończą, a pojawiają problemy. Monika Myśliwiec, choregrafka i reżyserka przedstawienia, tak naprawdę ma na koncie jeden pełen spektakl – Makbeta do muzyki Giuseppe Verdiego w Operze Śląskiej w Bytomiu. Można doszukać się pewnych analogii w wizji obu produkcji, ale tym co szwankuje obecnie najbardziej to mała kreatywność i oryginalność układu. Taniec jest niezwykle prosty, nieskomplikowany wzorowany na technice neoklasycznej. Mało w nim poszukiwania eksperymentu, zauważalna jest zachowawczość i niestety brak energii w wykonaniu. Ciekawym wydaje się wykorzystanie kroków zaczerpniętych z tańców ludowych, ale to mało aby mówić o własnym języku głównej realizatorki. Konstrukcja trzech, odmiennych światów dała niesamowitą możliwość zróżnicowania owych rzeczywistości. Ale ta szansa nie jest wykorzystana. Goplana (Alyssa Casey) wraz ze swoją świtą Skierka (Teresa Żurowska) i Chochlik (Matheus Tertuliano) stara się być odmienna, charakterystyczna – co sugeruje kostium – ale wypada to niezwykle blado i nijak. Dopiero podczas ukłonów, gdy poruszają się moonwalkiem, widać pewną ideę postaci z bajkowego, a może księżycowego odbicia w jeziorze. Tym co doskwiera to zauważalne wypalenie pomysłów, wtórność ruchu i monotonia w budowaniu poszczególnych postaci. Część pierwsza pełna jest zapału, dobrej konstrukcji całej formacji, przemyślanych niektórych fragmentów. Akt drugi charakteryzuje się niesamowitą galopadą, gdzie sceny zmieniają się jak w kalejdoskopie, a trup pada gęsto, z przerywnikiem zespołowej uczty, pełnej niedopracowania i wykonanej bez werwy i napięcia. Finał zakrawa o komedię. Gdy ożywają owe ofiary zbrodni można mieć wrażenie, że to taniec wampirów z musicalu wzorowanego na filmie Romana Polańskiego! Ale to nie koniec. W tle pojawia się fortepian, z którego eksploduje ogień pochłaniający całą wspólnotę. Efekt zmienił się w tanie efekciarstwo. I niestety tego typu scen jest więcej.

Strona plastyczna to teatr ubogi, aż żal patrzeć na ową dekoracyjną propozycję, którą przygotował niezwykły artysta – Mirek Kaczmarek. W akcie pierwszym to jedna zastawka, symbolizująca trawiaste wzgórze, a po jego odwróceniu wejście do domu rodzinnego Balladyny. Dodatkowo trzy podesty z ogniem – jako element obrzędu. Jeziorem Gopło staje się wjeżdżająca prostokątna konstrukcja do której pada deszcz. Problem w tym, że zamoczył on scenę. Dlatego nagle pojawiają się baletnice z mopami i czyszczą podłogę. Robi się z tego zły teatr, który zawstydza niedojrzałością. Horyzont pokrywa krajobraz natury zbliżony do dzieła Józefa Chełmońskiego. W sekwencjach zamkowych poczyna on się dekonstruować, pokrywać krwawą barwą nadciągającej zbrodni. Pojawiają się również kolejne zastawki – skonstruowany na skale tron oraz stoły niezbędne w epizodzie biesiady. Trywialność i infantylność niektórych rozwiązań śmieszy i zadziwia, gdyż właśnie owe chwyty pozostaną w pamięci jak wspomniane hondy ze spektaklu Hanuszkiewicza. A cała magia tanecznego, metaforycznego, różnorodnego spełnienia wyparowała rozmieniona na drobne chybioną koncepcją realizacyjną. Szkoda, że nie wykorzystano w pełni szansy i to w wielu aspektach konstruowania przedstawienia. Najbardziej żal zespołu baletowego Opery Krakowskiej, który nie tak dawno zaprezentował swoja wartość w Requiem Wolfganga Amadeusza Mozarta w choreografii Jacka Tyskiego ukazując jakie są jego możliwości. Balladyna okazuje się pracą poniżej oczekiwań.

Zatem w zestawieniu: muzyka czy taniec wygrywa jednak to pierwsze. Yehuda Prokopowicz pokazał klasę i na swój sposób zdystansował się od tanecznej wizji dramatu Słowackiego tworząc własny artystyczny świat fortepianowej precyzji. Dobry pomysł dramaturgiczny i chętny zespół do pracy to nie wszystko dla spełnionego wieczoru, który charakteryzuje się niestety wizualną biedą i choreograficzną niedojrzałością.

Tytuł oryginalny

SIOSTRZANA ZBRODNIA Z PEJZAŻEM W TLE – „BALLADYNA” BALET OPERY KRAKOWSKIEJ

Źródło:

benjaminpaschalski.pl

Link do źródła

Autor:

Benjamin Paschalski

Data publikacji oryginału:

18.11.2026

Sprawdź także