„Poganie” w reż. Weroniki Werushy Kowalskiej w Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie. Pisze Mateusz Leon Rychlak na swojej stronie.
- Ona po srebrnym pląsa jeziorze,
On pod tym jęczy modrzewiem.
Któż jest młodzieniec? Strzelcem był w borze.
A kto dziewczyna? Ja nie wiem.
- Adam Mickiewicz „Świtezianka”
Rozpacz, tęsknota, a może gniew? Jakie ludzkie emocje można wyrazić w muzyce? Podczas festiwalu „Musica Divina” miałem okazję kontemplować pieśni żałobne, które towarzyszą czuwaniu nad zmarłymi. Zwyczaj ten w naszym kraju już niemal zanikł, choć stanowił bardzo ważny element przeżywania żałoby. W tej muzyce daje się odczuć prawdziwy płacz i lament, które są fundamentem powstania tej muzyki. Podobną drogę, pozwalającą przemienić całą opowieść albo nawet pojedyncze wydarzenie w pieśń, ukazuje spektakl dyplomowy specjalności wokalno-aktorskiej w reż. Werushy Kowalskiej „Poganie”.
W dramaturgii dzieli się on na dwa główne porządki. Pierwszy, stanowiący rdzeń i dominujący, jest zbudowany wokół dwóch postaci, szamana i szeptuchy - Bezpryma (Jan Wróbel) i Nawojki (Zuzanna Piotrowska). Te segmenty nawiązują do tradycji znanej wielu kulturom, skandynawska saga czy staropolska gawęda, czasem śpiewana, czasem wierszowana opowieść niesiona głosem i podawana z ust do ust. Tak prawdopodobnie powstawała „Iliada” i „Epos o Gilgameszu”, tak być może powstawał Stary Testament. Głos obleczony w mit. Kreowanie aktorskich indywidualności w tej przestrzeni wydaje się być wyzwaniem o tyle, że opiera się na abstrakcyjnych motywach, bez wyraźnego rysu fabularnego. Jednak zarówno Piotrowska, jak i Wróbel stają tutaj przed zadaniem zakorzenionym w muzycznym aspekcie tego spektaklu. Oni wyznaczają rytm wydarzeń i nadają tempo indywidualnym opowieściom. Realizując to zadanie, stanowią również bezpośrednie uzupełnienie drugiego porządku, którego podstawę tworzą pojedyncze głosy trzech postaci o kształcie w pełni współczesnym, ale posiadających pierwowzór w świecie wyobrażonym – budowanym przez narratorów (Nawojkę i Bezpryma).
Najjaskrawiej przedstawia się to w przypadku postaci Ludmiły (w tej roli Aleksandra Płatek), która wyraźnie powiązana jest z pierwowzorem topielicy-świtezianki. Przy tej roli pojawia się wyraziście nabudowany dysonans pomiędzy początkowym, beztroskim wprowadzeniem widza w głębię opowieści, która okazuje się zupełnie pozbawiona sielankowości. Kreacja obudowana na archetypie rusałki wciągającej w pułapkę. Początkowa lekkość przeciwstawiona jest późniejszym gwałtownym wydarzeniom, znajdującym swoje odzwierciedlenie również w muzyce i fantastycznej wokalizie.
Przy dwóch kolejnych postaciach, tło kreowane przez szeptuchę i szamana, jest dużo mniej oczywiste. Dzieje się tak z uwagi na fakt, że „pierwszych skrzypiec” nie grają tutaj legendarne wzory, ale emocje. W przypadku postaci Orecha, granego przez Filipa Owczarka, mamy do czynienia z wątkiem zakorzenionym w relacji z inną osobą. Osią przekazu tej postaci jest emocja straty, a jej historia jako pierwsza w chronologii spektaklu odsłania połączenie pomiędzy uczuciem a rodzącym się z niego dźwiękiem. Filip Owczarek w finale swojego monologu musiał kreację aktorską przenieść w wymiar muzyczny, łącząc oba te światy.
Trzecia ze wspomnianych postaci, czyli Żywia Weroniki Stankiewicz, pozostaje postacią najbardziej skupioną na własnej indywidualności. Jej opowieść jest najbardziej wsobna, charakterystyczna dla współczesnych młodych ludzi. Samorealizacja, wolność, niezależność stanowią wartości same w sobie. Osobiście znajduję w tej postaci najmniej interesujących nut, być może z uwagi na to, że podobne wciąż widuję w innych spektaklach i pomimo autentyczności oraz nienagannego zastosowania warsztatu aktorskiego, nie przestaje być sztampowa i oczywista.
Dla całego spektaklu „Poganie” symptomatyczny pozostaje jeden powracający motyw. Ten spektakl to nie musical „zaprojektowany” na osiągnięcie wyraźnych efektów wzruszenia czy pobudzenia w ściśle określonych momentach, zupełnie niczym precyzyjnie zaplanowane wczasy all-inclusive. Porównałbym go raczej do swobodnego błądzenia po zaułkach obcego miasta lub wyprawie w góry, wyczerpującej (głównie emocjonalnie), ale satysfakcjonującej.
W „Poganach” pojawia się całe mnóstwo długich sekwencji muzyczno-ruchowych, już to rzewnych, już to frenetycznie hipnotyzujących. Wszystkie wciągają głębiej w przedstawiony świat, który ma wiele oblicz – od walki z traumą po pełne przeżycie emocji. Przede wszystkim jednak dzięki wspaniałemu muzycznemu kierownictwu Weruschy Kowalskiej przy współpracy Olega Sznicara oraz współdramaturgii Patrycji Babickiej, spektakl ten kieruje widza na jedną ważną myśl: muzyka nie jest tylko rozrywką ze Spotify, lecz żywym organizmem rodzącym się z namacalnych wydarzeń, a także potężnym narzędziem narracyjnym, tak samo dziś jak i „w tych odległych, starożytnych dniach, gdy niebo zostało oddzielone od morza”.