Przegląd teatralny „Własnym głosem", organizowany w dniach 27–28 czerwca 2026 roku w Teatrze im. Stefana Jaracza w Olsztynie, poświęcony jest językom związanym z regionem, mniejszością, zakorzenionym w konkretnym doświadczeniu i konkretnej wspólnocie.
fot. Wojciech Karliński
Język nie jest bowiem jedynie narzędziem komunikacji. Przechowuje on pamięć o ludziach i miejscach, utrwala rodzinne historie oraz doświadczenia, niesie emocje i pozwala wyrażać indywidualny sposób przeżywania świata. Daje możliwość nadawania komunikatu na własnych zasadach, własnym głosem.
Przegląd to przedsięwzięcie poświęcone współczesnemu teatrowi, który traktuje odmiany języka jako wartość i narzędzie artystyczne zdolne opowiadać o kwestiach uniwersalnych.
Program wydarzenia tworzą cztery przedstawienia zrealizowane przez teatry z różnych części Polski. Łączy je nie tylko temat pamięci czy tożsamości, ale przede wszystkim przekonanie, że język sceny może być przestrzenią odzyskiwania głosu – osobistego, lokalnego, często marginalizowanego.
W repertuarze znalazły się spektakle prezentowane w jidysz, gwarze świętokrzyskiej, języku podlaskim i śląskim. Integralną częścią programu będzie także panel dyskusyjny. Punktem wyjścia do rozmowy stanie się pytanie o to, jak język wpływa na indywidualne doświadczenie, sposób opowiadania historii i działalność artystyczną.
Partnerem wydarzenia jest Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie – instytucja od lat związana z tematyką regionalności, pamięci kulturowej i dziedzictwa Warmii i Mazur. Bogata działalność artystyczna i edukacyjna teatru oraz jego otwartość na dialog międzykulturowy czynią go naturalną przestrzenią dla wydarzenia podejmującego refleksję nad językiem jako nośnikiem ludzkiego doświadczenia.
PROGRAM
SPEKTAKLE ORAZ PANEL BĘDĄ TŁUMACZONE NA POLSKI JĘZYK MIGOWY
27.06.2026, g. 16:00–17:00 „Pieśń o zamordowanym żydowskim narodzie" Teatr Żydowski im. Estery Rachel i Idy Kamińskich w Warszawie
27.06.2026, g. 17:30–18:15 „Spowiedź w drewnie" Teatr Lalki i Aktora „Kubuś" w Kielcach im. Stefana Karskiego
28.06.2026, g. 16:00–17:00 „Ja j u poli verboju rosła" Teatr Czrevo z Bielska Podlaskiego
28.06.2026, g. 17:15–18:30 „Mianujom mie Hanka" Teatr Korez z Katowic
28.06.2026, g. 18:45–19:45 Panel dyskusyjny Joanna Wilengowska, Stasia Budzisz, Grażyna Bułka, Hanna Łozowska
***
OPISY SPEKTAKLI I PANELU
„PIEŚŃ O ZAMORDOWANYM ŻYDOWSKIM NARODZIE" (JIDYSZ)TEATR ŻYDOWSKI IM. ESTERY RACHEL I IDY KAMIŃSKICH W WARSZAWIE
Spektakl poetycko-muzyczny oparty na utworze Icchaka Kacenelsona „Pieśń o zamordowanym żydowskim narodzie" – jednym z najbardziej wstrząsających i przejmujących świadectw Holokaustu. Utwór powstał w latach 1943–44. Kacenelson zakopał go w butelce na terenie obozu Vittel we Francji. Przedstawienie wzbogacone zostało o pieśni powstałe w czasie II wojny światowej i bezpośrednio po niej, upamiętniające dramat Żydów uwięzionych w gettach na terenach okupowanych i w hołdzie dla ich męczeństwa w czasie zagłady. Połączenie tego poematu z pieśniami z epoki tworzy formę muzycznego pomnika, który pozwala odbiorcy na emocjonalne dotknięcie tragedii getta, stanowi ważną rolę w podtrzymywaniu pamięci zbiorowej i oddawaniu głosu tym, którym próbowano go odebrać. Spektakl w języku polskim i jidysz.
„SPOWIEDŹ W DREWNIE" (GWARA ŚWIĘTOKRZYSKA)TEATR LALKI I AKTORA „KUBUŚ" W KIELCACH IM. STEFANA KARSKIEGO
Stary świątkarz Jasiek próbuje dokończyć swoje ostatnie dzieło – figurkę Chrystusa do przydrożnej kapliczki. Ale struganie jakoś mu nie idzie. Zaczyna rozmowę z rzeźbionym przez siebie Zbawicielem, która przeradza się w spowiedź z nieudanego życia. Przysłuchują się jej stojące na półkach rzeźby świętych, które, niezadowolone ze swoich koślawych, drewnianych wcieleń, domagają się kary piekła dla Jaśka – swojego twórcy. „Spowiedź w drewnie" to przejmujące studium twórczego niespełnienia, w którym nie brakuje jednak elementów ludowego humoru. To opowieść o relacji między artystą i jego dziełem. A także refleksja nad losem lalkarza, bo przecież największym, artystycznym marzeniem Jaśka było uchwycenie tego, co stanowi istotę teatru lalkowego – ruchu w statycznej rzeźbie. Sztukę napisał Jan Wilkowski (1921–1997) – wszechstronnie utalentowany artysta, który wywarł bardzo duży wpływ na polski teatr animacji. „Spowiedź w drewnie" powstała z jego fascynacji gawędami beskidzkiego rzeźbiarza ludowego Jędrzeja Wowry (1864–1937). Ów niepiśmienny twórca drewnianych ptaszków i świątków przeszedł do historii polskiej sztuki przede wszystkim jako autor figurki Chrystusa Frasobliwego. Kielecką realizację dramatu cechuje charakterystyczny dla tutejszego regionu koloryt. Tekst Wilkowskiego został przełożony na gwarę świętokrzyską przez dr. hab. prof. UJK Stanisława Cygana.
„JA J U POLI VERBOJU ROSŁA" (JĘZYK PODLASKI)TEATR CZREVO Z BIELSKA PODLASKIEGO
Monodram „Ja j u poli verboju rosła" powstał z inspiracji tradycyjną kulturą Białorusinów Podlasia. Za kanwę spektaklu posłużył tekst Oksany Zabużko „Bajka o kalinowej fujarce". Główną postacią monodramu jest Maria – starsza, wiejska kobieta, której życie obfitowało w szereg osobistych dramatów. Wielkanocne bicie cerkiewnych dzwonów na powrót przynosi permanentne przeżycie trajektorii popełnionego w młodości grzechu, który wedle zbiorowej karmy doprowadził do tragicznej utraty córek, a szczególnie hołubionej Hanusi. Alegoryczny dom, w którym dzieje się akcja spektaklu wypełniony jest autentycznymi przedmiotami, zebranymi ze strychów starych domostw na Podlasiu. Rekwizyty nie tylko tworzą unikalny klimat, jakby ze starej fotografii, ale przede wszystkim stają się pretekstem i równorzędnym, metaforycznym aktorem. Monodram Joanny Troc sygnowany tytułem zaczerpniętym ze starej podlaskiej pieśni, „Ja j u poli verboju rosła", jest pierwszą na świecie sztuką, wynoszącą gwarę podlaską na deski profesjonalnego teatru.
„MIANUJOM MIE HANKA" (JĘZYK ŚLĄSKI)TEATR KOREZ Z KATOWIC
Tekst Alojzego Lysko poraża i oczyszcza. Jest prosty, szlachetny i prawdziwy. Mówi o śląskich losach, w których odnajdujemy echa rodzinnych opowieści. Znakomita Grażyna Bułka przekracza granicę aktorskiej kreacji. Za sprawą jej talentu i znakomitego tekstu znów siedzimy przy kuchennym stole i słuchamy mamy, babci lub ciotki, przełykając łzy. A w tle Śląsk. Ziemia przeklęta i święta. Znakomity tekst Alojzego Lyski – Opowieść górnośląska. Zdobył Grand Prix Ogólnopolskiego Konkursu Dziennikarskiego im. Krystyny Bochenek. Nie zmieniliśmy w nim ani jednego słowa, ale tytuł – za zgodą autora – zamieniliśmy na Mianujom mie Hanka. Spektakl powstał we współpracy z Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach. Tytuł wydania książkowego: Jak Niobe. Opowieść górnośląska. Spektakl dla wszystkich – ale w języku śląskim.
***
PANEL DYSKUSYJNY poświęcony roli języka w postrzeganiu rzeczywistości oraz jego wpływowi na tożsamość i działalność artystyczną.
UCZESTNICZKI ROZMOWY:
Joanna Wilengowska – autorka książek prozatorskich Japońska wioska, Zęby oraz Król Warmii i Saturna, a także programów telewizyjnych i reportaży o tematyce kulturalnej i historycznej realizowanych przez TVP Olsztyn. Współpracuje również ze Wspólnotą Kulturową „Borussia". Za książkę Król Warmii i Saturna otrzymała Nagrodę Literacką GDYNIA, nominację do Paszportu „Polityki" oraz wyróżnienie specjalne w ramach Literackiej Nagrody Warmii i Mazur „Wawrzyn". Książka ta trafiła również do finału Nagrody Literackiej Europy Środkowej Angelus. Urodziła się i mieszka w Olsztynie.
Stasia Budzisz – reporterka, dziennikarka i tłumaczka języka rosyjskiego. Od wielu lat współpracuje z polskimi mediami jako freelancerka. Jej publikacje można znaleźć m.in. na portalach OKO.press, Krytyka Polityczna, Nowa Europa Wschodnia, Przekrój czy PostPravda.info, Tygodnik Powszechny. Wydała dwie książki reporterskie: Pokazucha. Na gruzińskich zasadach (2019) oraz Welewetka. Jak znikają Kaszuby (2023). Książka o Kaszubach była wielokrotnie nominowana do ważnych reporterskich nagród i zdobyła nagrodę główną dla najlepszego reportażu Vivelo Book Awards 2024, pierwszą nagrodę na najlepszej książki o Kaszubach COSTERINA oraz Nagrodę Czytelników w ramach Pomorskiej Nagrody Literackiej. Stasia Budzisz była też stypendystką Ministra Kultury, Miasta Gdańska oraz programu EPIC, w ramach którego realizowała projekt reporterski dotyczący oligarchów na terenie postsowieckim. Jako reporterka i korespondentka relacjonowała m.in. wojny w Karabachu, eksodus Ormian z Karabachu, wojnę w Ukrainie, wybory prezydenckie i parlamentarne w Gruzji, protesty w Gruzji (2019, 2021, 2023, 2024) itp.
Grażyna Bułka – aktorka teatralna i filmowa związana z Teatrem Polskim w Bielsku-Białej (1985–2014), Teatrem Śląskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach (od 2014) oraz Teatrem Korez. Trzykrotna laureatka Złotej Maski za najlepszą rolę kobiecą, wyróżniona nagrodą aktorską na festiwalu Dwa Teatry, a także Nagrodą Aktorską na Festiwalu Boska Komedia za rolę Matki Baumert w spektaklu „Tkocze". Uhonorowana Złotym Krzyżem Zasługi (2023), Brązowym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis" (2017) oraz Złotą Odznaką „Zasłużony dla Województwa Śląskiego". Hanyska Roku 2016 i honorowa (ale i faktyczna) Ambasadorka Śląska (2026).
PROWADZĄCA:
Hanna Łozowska – literaturoznawczyni, dziennikarka, kuratorka wydarzeń literackich, doktorka nauk humanistycznych. Studiowała w Polskiej Szkole Reportażu. Wiceprezeska Fundacji Terytoria Książki. Związana m.in. z Agencją Autorską „Opowieści", dla której programuje festiwale literackie oraz z wydawnictwem słowo/obraz terytoria, w którym zarządza komunikacją i wizerunkiem marki. Prowadzi stronę Halo Książki. Obecnie studiuje dyplomację kulturalną na Uniwersytecie Jagiellońskim.
***
ORGANIZATORZY
Instytut Różnorodności Językowej Rzeczypospolitej ul. Białostocka 22/11, 03-741 Warszawa https://irjr.pl/https://www.facebook.com/irjrp/https://www.instagram.com/irj.rp/
Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie ul. 1 Maja 4, 10-118 Olsztyn https://teatr.olsztyn.pl/https://www.facebook.com/TeatrOlsztynhttps://www.instagram.com/teatrolsztyn/