Cel zmierzenia się z problematyką dezinformacji i propagandy przyświeca twórczyniom i twórcom spektaklu „Pranie muzgó”, który prapremierowo zostanie pokazany w piątek w Teatrze Jaracza w Łodzi. Będzie to ostatnie w tym sezonie wydarzenie z cyklu „Opowieści na czas chaosu”.
fot. mat. teatru
Kontekst dla spektaklu w reżyserii Magdy Szpecht i z tekstem Szymona Adamczaka tworzy trwająca od ponad czterech lat inwazja Rosji na Ukrainę. Realizatorzy pokazują w nim, że polem bitwy w tej wojnie są również nasze umysły.
- Pokazujemy, w jaki sposób Rosja prowadzi swoją wojnę hybrydową przeciwko krajom UE i NATO. Polska jest krajem, który każdego dnia dotyka najwięcej na świecie ataków hakerskich. Agresorom chodzi o zatrzymanie pomocy udzielanej Ukrainie. Poprzez cyberataki podejmują też próby niszczenia naszej infrastruktury - podkreśliła reżyserka w środę na próbie medialnej.
„Pranie muzgó” opowiada o działalności Instytutu Postprawdy, który inicjuje działania śledcze i korzysta z narzędzi ze świata nauki, pozwalających monitorować funkcje organizmu: tętno, aktywność fal mózgowych czy ruchy gałek ocznych, żeby sprawdzić, jak funkcjonują umysły poddawane manipulacji.
W role zatrudnionych w nim badaczek wcielają się aktorki Teatru Jaracza – Monika Badowska i Matylda Paszczenko. Na scenie towarzyszy im Yuliya Kovalchuk, pochodząca z Ukrainy neuronaukowczyni, absolwentka Berlin School of Mind and Brain na Uniwersytecie Humboldta.
- W spektaklu pokazujemy, jak wygląda tworzenie różnego rodzaju deepfake'ów. Nasze bohaterki, ze względu na swoją działalność polityczną, zostają w taki sposób zaatakowane i muszą się przed tym bronić - dodała Szpecht.
Jak wyjaśnili realizatorzy spektaklu, post-prawda to okoliczności, w których do kształtowania opinii publicznej wykorzystuje się w przekazach medialnych nie fakty i obiektywne dane, a emocje i osobiste przekonania. Ich zdaniem z post-prawdą mamy do czynienia codziennie, bo składają się na nią clickbaitowe nagłówki, selektywny dobór informacji, rozpowszechnianie teorii spiskowych i dezinformacji.
Twórcy zastanawiają się, dlaczego - niezależnie od zapatrywań politycznych - jedne mózgi są bardziej podatne na manipulację, a inne mniej i w jaki sposób można się uchronić przed powszechnym w naszym otoczeniu praniem mózgu?
– Żeby manipulować ludźmi, trzeba bardzo dobrze rozumieć, co w nich wywołuje emocje, czego chcą, co ich motywuje w życiu, jakie mają zasoby poznawcze. Dlatego żeby opierać się propagandzie musimy dobrze znać siebie i wiedzieć, co w nas wywołuje emocje - podkreśliła Yuliya Kovalchuk, która jest również konsultantką naukową spektaklu, inspirowanego dokonaniami neuropolityki – dyscypliny naukowej badającej biologiczne podłoże aktywności politycznej człowieka.
Magda Szpecht jest z wykształcenia dziennikarką i reżyserką teatralną; pracuje na styku teatru dokumentalnego, performansu i działań aktywistycznych.
W 2025 roku została nagrodzona Kamykiem Puzyny za łączenie twórczości teatralnej z działaniami cyberaktywistycznymi, informacyjnymi, dokumentacyjnymi, edukacyjnymi i artystycznymi na rzecz walczącej Ukrainy. Z jej inicjatywy powstała m.in. grupa Cyber Elfów – wolontariuszy zajmujących się zwalczaniem dezinformacji, propagandy i fake newsów.
W przygotowanym w Estonii projekcie „Spy Girls” z grupą performerów tworzyła na portalach randkowych konta rosyjskich dziewcząt i nawiązywała kontakty z żołnierzami na okupowanych terenach Ukrainy, by zbierać dane na temat ich lokalizacji i logistyki, a także by dokonać pewnego rodzaju socjologicznego wywiadu – dowiedzieć się, jaki wpływ ma na nich imperialna ideologia i patriarchalne widzenie rzeczywistości oraz jaki ślad zostawia w nich wojna i propaganda, której podlegają. Tak powstał spektakl „Spy Girls”, a później pomysł „Prania muzgó”.
Przedstawienie powstało w interdyscyplinarnym zespole twórczym. Za jego przestrzeń i rozwiązania technologiczne odpowiada artysta wizualny Janek Simon. Autorem muzyki jest Krzysztof Kaliski, wideo - Michał Rogulski, choreografii – Magda Jędra.
Prapremiera „Prania muzgó” w łódzkim Teatrze Jaracza odbędzie się w piątek o godz. 19. Po spektaklu w sobotę, 20 czerwca, zaplanowano spotkanie z zespołem.