Ministra Marta Cienkowska zapowiedziała inaugurację Roku Andrzeja Wajdy w stulecie urodzin artysty, a przypadnie on również na dziesięciolecie jego śmierci. Setki wydarzeń przygotuje wiele instytucji. Patronem jest Totalizator Sportowy. Pisze Jacek Cieślak w „Rzeczpospolitej”.
fot. mat. Filmu Polskiego
Rok 2026 został ustanowiony Rokiem Andrzeja Wajdy decyzją Senatu Rzeczypospolitej Polskiej - w setną rocznicę urodzin reżysera (6 marca 1926 r.) i dziesiątą rocznicę jego śmierci (9 października 2016 r.).
- Andrzej Wajda inspirował nas nie tylko w wymiarze kulturowym i w podejściu do tworzenia kultury, lecz także w sposobie myślenia o świecie i o roli, jaką kultura powinna w nim odgrywać - mówiła Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego podczas spotkania, zapowiadającego obchody. - Podkreślał, że nie może ona pozostawać obojętna wobec rzeczywistości, w której powstaje. Dlatego rok poświęcony Andrzejowi Wajdzie będzie przypomnieniem jego słów i wielkich dzieł, ale także opowieścią o jego życiu - o tym, co zrobił dla Polski, jak uczył nas patriotyzmu, rozumianego nie jako deklarację narodowościową, lecz jako dumę z Polski. To będzie rok rozmowy społecznej. Dzięki wyjątkowym wydarzeniom i spotkaniom będziemy mogli uświadomić sobie, w jaki sposób sztuka pomaga nam zrozumieć współczesność.
Największe arcydzieła
Był jednym z najwybitniejszych twórców europejskiego kina XX i XXI wieku. Reżyser filmowy i teatralny został nagrodzony Honorową Nagrodą Amerykańskiej Akademii Filmowej za całokształt twórczości, a był też pedagogiem oraz współtwórcą i fundatorem Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie. W „Popiołach", „Katyniu", „Lotnej", „Kanale", „Popiele i diamencie", „Człowieku z marmuru" i w nagrodzonym Złotą Palmą w Cannes „Człowieku z żelaza", zapisał przełomowe i dramatyczne decyzje Polaków, W późniejszym okresie twórczości zekranizował m.in. „Pana Tadeusza" i „Zemstę".
Do uczestników konferencji przemówiła również (z „taśmy") Krystyna Zachwatowicz-Wajda: - W stulecie urodzin Andrzeja Wajdy przeżywam jednocześnie trudny rok dziesięciolecia jego odejścia, a także wdzięczność wobec wszystkich tych, którzy zaangażowali się we wszystkie wydarzenia Roku Andrzeja Wajdy w instytucjach kultury w całym kraju.
Głos zabrała także Beata Stelmach, prezes Totalizatora Sportowego:
- Totalizator Sportowy ma zaszczyt być patronem Roku Andrzeja Wajdy, ja zaś przypomnę, że każdy, kto wypełnia nasz kupon z każdej złotówki przeznacza na sport i kulturę 19 groszy. Pośród wielu wydarzeń Totalizator Sportowy będzie mecenasem przeglądu filmów w kinach studyjnych, a także Festiwalu Filmowego Wajda Od Nowa w Suwałkach, w rodzinnym mieście artysty. Mając w pamięci fascynację artysty sportem - 28 czerwca zorganizujemy też gonitwę im. Andrzeja Wajdy na Torze Służewieckim.
Wystawy na początek
Tadeusz Kolankiewicz, dyrektor FINA, przypomniał o niezrealizowanych scenariuszach Wajdy, które będą miały performatywne wykonanie.
FINA przygotuje też projekt Akademia Polskiego Filmu „Malarstwo w filmach Andrzeja Wajdy" w Warszawie, Łodzi i Gdańsku.
Katarzyna Nowak, dyrektorka krakowskiej Mangghi, przypomniała, że fundator Mangghi nie budował pomników, lecz żywe miejsca. Manggha przygotuje m.in. wystawę Krystyny Zachwatowicz, współtwórczyni wielu filmów i spektakli Wajdy.
Właśnie FINA i Manggha będą gościć inaugurację Roku. FINA otworzy wystawę „Andrzej Wajda w obiektywie Renaty Pajchel" w galerii „Okno na Kulturę" (6.03-3.04.2026). Będzie to opowieść o niemal trzech dekadach współpracy między wybitnym reżyserem a jego „etatową fotosistką".
Fotosy Pajchel współtworzyły wizualną pamięć takich filmów jak „Człowiek z marmuru", „Bez znieczulenia" czy „Wszystko na sprzedaż", stając się nieodłącznym elementem historii polskiego kina. Szczególne miejsce na wystawie zajmują fotografie zza kulis dokumentujące życie planu filmowego, a przede wszystkim Andrzeja Wajdę przy pracy.
Z kolei „Wajda. W stulecie urodzin" to ekspozycja w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha (7.03-28.06.2026) - osobista, subiektywna opowieść o reżyserze, stworzona przez jego żonę Krystynę Zachwatowicz-Wajdę. Ekspozycja nie będzie miała charakteru chronologicznej biografii, lecz skupi się na wybranych wątkach z życia artysty, jego twórczości, zaangażowania społecznego oraz fascynacji Japonią. Całość oparta będzie na fotografiach, cytatach, notatkach i rysunkach z archiwum Wajdy.
Przyjaciele filmowcy
Wojciech Marczewski, współzałożyciel Szkoły Filmowej Wajdy i jej dyrektor programowy, przypomniał, że wybitny reżyser „kochał film, teatr i malarstwo" i bez tych fascynacji nie powstałoby żadne z jego dzieł. Przypomniał też, jak bardzo był zakorzeniony w formule zespołów filmowych, które - niestety - zostały zlikwidowane.
- Właśnie z myślą o poszerzeniu perspektywy twórczej młodych reżyserów, z myślą o intymności rozmowy o sztuce, nasza szkoła nawiązała współpracę z warszawskimi teatrami - Nowym, Polskim i Rampą, a także Operą Narodową i Muzeum Sztuki Nowoczesnej - mówił Wojciech Marczewski. - Młodzi reżyserzy powinni mieć wiedzę nie tylko o filmie, ale także o teatrze, balecie, literaturze i sztuce. Z myślą o nich wznowimy debatę, stawiającą pytanie, kto jest bohaterem naszych czasów.
O znaczeniach tradycji zespołów i Stowarzyszenia Filmowców Polskich mówił jego prezes Grzegorz Łoszewski, akcentując, że ich rolą w rozumieniu Andrzeja Wajdy było otwieranie świata filmów na młodych twórców.
Robert Piaskowski, dyrektor Narodowego Centrum Kultury, odwołując się do pozytywnych emocji, jakie towarzyszyły oscarowej mowie Andrzeja Wajdy, zapowiedział w warszawskiej galerii Kordegarda wystawę eksponującą rolę Krystyny Zachwatowicz-Wajdy wpracynad spektaklami z Andrzejem Wajdą. Z kolei w Senacie RP odbędzie się „Andrzej Wajda. Artysta. Senator. Obywatel", zorganizowane razem z Manggha.
Olga Brzezińska, wicedyrektorka Instytutu Adama Mickiewicza, przypomniała, że „Człowiek z marmuru" miał premierę 44 lata temu, a gdy Festiwal Polskich Filmów pominął przełomowy film - dziennikarze wręczyli artyście swoją nieoficjalną nagrodę w postaci cegły. A w związku z Rokiem Andrzeja Wajdy IAM przygotuje w swoim portalu Culture.pl wideokast „Wajda. A Legacy of Resistance" na portalu culture.pl, Spotify i YouTube.
Spektakl „Śląska"
Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk" przypomni o współpracy z Andrzejem Wajdą kompozytora Wojciecha Kilara i zapowiada premierę spektaklu „Wajda Kilar Śląsk" z muzyką Kilara, stanowiącego opowieść o twórcy „Kanału". Pokazy odbędą się w Koszęcinie, Ożarowie Mazowieckim i Krakowie.
Stowarzyszenie Kin Studyjnych zaprosi na trwający od marca do grudnia ogólnopolski przegląd filmów „WAJDA: re-wizje". Program przeglądu został ułożony w rytmie kalendarza - każdy miesiąc przynosi inny tytuł, korespondujący z porą roku, nastrojem i tematyką filmu. Cykl otworzy „Popiół i diament" (1958) - film szczególny: najważniejszy i najbardziej osobisty w dorobku Wajdy. W repertuarze znajdą się także „Niewinni czarodzieje", „Wesele", „Wszystko na sprzedaż", „Człowiek z marmuru", „Brzezina", „Bez znieczulenia" i „Kronika wypadków miłosnych".
Z kolei Warszawa w drugiej połowie roku po wielu latach inwestycji otworzy Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy Tęcza na Żoliborzu. Narodowe Centrum Kultury Filmowej w Łodzi będzie celebrować autora filmów „Ziemia obiecana" i „Powidoków", rozgrywających się w tym mieście, m.in. wystawą „Powidoki". A w Muzeum Historii Polski, odbędzie się konferencja „Andrzej Wajda. Uczeń, nauczyciel, twórca. Inspiracje edukacyjne".
Kalendarz wszystkich wydarzeń jest dostępny na stronie Roku Andrzeja Wajdy (wajda.pisf.pl), gdzie publikowane są aktualne informacje o projektach realizowanych w Polsce i za granicą.
