„Dom lalki” Henrika Ibsena w reż. Zofii Gustowskiej w Teatrze Powszechnym w Radomiu. Pisze Marek Zajdler na stronie NaszTeatr.
fot. Tomasz Kucharczyk / Teatr Powszechny w Radomiu
Widok Dużej Sceny Teatru Powszechnego w Radomiu od samego początku budzi pewien niepokój. Na olbrzymiej kanapie spoczywa trwająca w nerwowym oczekiwaniu elegancka kobieta, za której plecami wznosi się betonowy mur ściany. Gdy dojdzie jeszcze ponury, monotonnie buczący dźwięk muzycznego tła poczujemy w pełni klimat czającego się napięcia rodem z thrillera. Tak rozpoczyna się „Dom lalki” Henrika Ibsena w reżyserii Zofii Gustowskiej, który z XIX-wiecznego domu Torvalda Helmera przenosi nas do zimnego, skandynawskiego i źle zaprojektowanego apartamentowca. Sceniczna atmosfera przytłacza ogromem przestrzeni i jej surowym ograniczeniem, więzi w jakimś niezrozumiałym lęku, przypominając filmowe echa szwedzkiego „Millenium” czy „Festen” Vinterberga.
Dramat Ibsena rozgrywa się w okołoświątecznej porze, ale próżno szukać jej w Radomiu. Zamknięta w bezokiennym bunkrze Nora spędza całe dnie na kanapie wyginając się leniwie i czerpiąc drobne przyjemności z podjadanych ukradkiem słodyczy. Jej mąż awansował właśnie na stanowisko dyrektora banku, co pozwoli im wreszcie stanąć na nogi. Doprawdy? Patrząc na dizajnerskie wyposażenie salonu, na stroje, popijane trunki i palone cygara – w głowie zostaje tylko przemawiająca przez kobietę próżność. W rolę uwięzionej w patriarchalnym świecie małżeńskich i społecznych konwenansów Nory wciela się z energią i wrażliwością Laura Pajor. Jest Norą XXI wieku – rozrzutną, à la mafijną utrzymanką-zabawką, która bezwstydnie korzysta ze swego seksapilu, by osiągać cele, łasą na blichtr, pieniądze i status – aż dziw, że o awansie męża nie dała znać na Facebooku, Instagramie i TikToku razem wziętych. Oderwana nieco od rzeczywistości, wydaje się być bardziej przebiegła i wyrachowana, niż infantylna. Można wręcz odnieść wrażenie, że mimo pewnych niedogodności życie w złotej klatce jej pasuje. Ciężko ją lubić, podobnie jak jej męża Torvalda. Tomasz Wóltański staje się kwintesencją nieuświadomionego męskiego szowinizmu – umniejszającym, lekceważącym, złotoustym i całkowicie przekonanym o słuszności swego postępowania współczesnym przemocowcem. Przez chwilę chciałem napisać, że już niedzisiejszym, ale od razu zwizualizował mi się przed oczami raper „Diddy” i inni mężczyźni, którym majątek, sława, mania wielkości, a czasem religia skrzywiły światopogląd. Więc nie napiszę. Zapewne w mniemaniu Torvalda wszystkie te pieszczotliwe wiewióreczki, małe ptaszki i łasuszki, którymi określa żonę są wyrazem miłości i oddania, ale od początku do końca sukcesywnie tłamsi, kontroluje, a w efekcie odczłowiecza żonę sprowadzając ją do roli „stworzenia”, tytułowej „lalki”.
Małżeństwo trwa w najlepsze w pozornym szczęściu, do czasu przypadkowego wyjścia na jaw tajemnicy Nory, która przed laty, by ratować męża, posunęła się do zakazanego prawem i moralnie dwuznacznego czynu. Tu poznajemy kolejne postacie dramatu. Zuzanna Repelowicz miała kłopot, by uwiarygodnić postać Kristine, przyjaciółkę Nory z dzieciństwa, która przychodząc po latach po prośbie okazuje się dość buńczucznie nastawioną osobą nie potrafiącą trzymać języka na wodzy. Trudno było jednak urealnić pragnienie poświęcenia dla drugiego człowieka, ową „szlachetną egzaltację” w tak bardzo oderwanym od XIX-wiecznego tekstu scenicznym anturażu. Znacznie bardziej przekonująco wypada Mateusz Paluch, jako szukający drogi odkupienia hochsztapler Krogstad, naturalnie i wiarygodnie umiejscawiając swą postać w uwspółcześnionej ibsenowskiej układance. Pozostawiając wybuchowe emocje swoim rozmówcom zachowuje spokój człowieka, który był już na dnie i którego jedynym marzeniem jest odzyskanie twarzy, choćby dla siebie samego. Udanie odnajduje się w roli jowialnego doktora Ranka Jakuba Niedzielski, jako skromny i cichy przyjaciel domu trapiony niespełnionym uczuciem i śmiertelną chorobą. Swą obecność zaznacza także skrywająca tajemnice przeszłości, doświadczona i obserwująca smutny los kobiet niania Anne-Marie w wykonaniu Joanny Jędrejek-Jackowskiej, której kołysanka wprowadza chwilę nostalgii do chłodnego wnętrza rezydencji Helmerów.
Zofia Gustowska uzewnętrzniła „Dom lalki” w postaci współczesnego psychologicznego thrillera. Buduje wizję zniewolonej, pozbawionej tożsamości kobiety w dusznej atmosferze teraźniejszości, w której cała ibsenowska intryga, obawy i strachy wybrzmiewają jednak dość archaicznie i paradoksalnie tracą na sile. Głęboko zaangażowane aktorstwo intensyfikuje jedynie rozdźwięk pomiędzy treścią a obrazem. Jego kwintesencją staje się nieudolna walka ze skrzynką na listy, którą potrafi rozpracować przeciętny nastolatek. Choć są tu także sceny piękne i symboliczne, jak wspaniale żywiołowo wykonana przez Laurę Pajor wirująca tarantella, taniec buntu, zrzucenia męskiego jarzma, wyrażonego ruchem sprzeciwu pełnego nagromadzonej złości, metaforycznego odrzucenia masek, otwarcia się na nagą prawdę i esencję kobiecości, która zapewne w stołecznym Powszechnym byłaby naga znacznie bardziej dosłownie. Brawa należą się aktorce, choreografce Katarzynie Sikorze oraz Agacie Zemli, która stworzyła niezwykłą, niepokojącą i wywracającą trzewia oprawę muzyczną. Ostatnio podobne wrażenie wywarła na mnie muzyka Clinta Mansella z „Requiem dla snu”, więc trochę czasu minęło. O scenografii Katarzyny Pawelec było już słów kilka, nie było o tym, że zmienia się ona w trakcie trwania spektaklu, rysowana światłami Macieja Hanuska. W betonowym więzieniu apartamentu Helmerów pojawiają się szczeliny i pęknięcia, podobnie jak w myśleniu Nory. Lustrzany sufit opada przygniatając swym ciężarem, a jednocześnie przybliża kobiecie to, co siedząc z boku widzimy już od dawna. Może wreszcie wykrzyczeć i wytańczyć swój sprzeciw, podjąć być może najważniejszą życiową decyzję, odzyskać sprawczość, wolność i niezależność.
Ibsenowski „Dom lalki” w Teatrze Powszechnym w Radomiu broni się emocjami wzbudzanymi przez aktorów, scenograficzną konsekwencją i silnie rezonującą muzyką. Reżyserskie spojrzenie Zofii Gustowskiej stara się zuniwersalizować tekst norweskiego dramatopisarza, ale społeczno-obyczajowe realia XIX wieku wyglądają ukradkiem spod narzuconej formy i nie dają o sobie zapomnieć. Protestancki duch moralności, poważanie honoru, szacunek dla instytucji małżeństwa w dobie plwania na wszystkie świętości i sztucznego piękna social mediów wydają się po prostu echem przeszłości. Nora nie ma skrupułów zostawić jej za sobą i ruszyć w nieznane. Dzisiejszy świat przyklasnąłby jej decyzji zerwania z przemocowym mężem, ale czy wybaczyłby pozostawienie dziecka? Będąc ofiarą kontynuuje jedynie zamknięte koło przekazywanej z pokolenia na pokolenie traumy. „Mam też obowiązki wobec samej siebie” mówi sceniczna Nora. I choć ją rozumiem, to jakoś nie potrafię dopingować w podjętej decyzji. Z drugiej strony współczesna Nora rzuciłaby „Zasługuję na więcej”, zabrała dziecko i pozwała Torvalda o konkretną kasę wystawiając mu walizki za drzwi. Może tak właśnie powinien się kończyć dziś „Dom lalki”?
