„Afterplay” Briana Friela w reż. Bogdana Michalika w Teatrze Współczesnym w Warszawie. Pisze Anna Czajkowska w Teatrze dla Wszystkich.
fot. Krzysztof Bieliński
Ocena recenzenta/tki: (8/10) – bardzo dobry
Nieżyjący już irlandzki dramaturg, reżyser teatralny, poeta i profesor literatury Brian Friel słynął ze swojego zainteresowania twórczością Antoniego Czechowa. Jego sztuka „Afterplay”, popularna w kraju autora, w Polsce była dotąd wystawiana tylko dwukrotnie (również w reżyserii Bogdana Michalika): w Białostockim Teatrze Lalek i Teatrze Polskiego Radia.
W nowej wersji z Teatru Współczesnego przedłużenie biografii dwóch postaci z dwóch różnych dramatów Czechowa stanowi pretekst do ukazania zawiłości ludzkich charakterów, refleksji nad przemijaniem, powoli traconymi złudzeniami, pogonią za czymś nieuchwytnym. Friel czyni parą swoich bohaterów Sonię Sieriebriakową z „Wujaszka Wani” oraz Andrzeja Prozorowa z „Trzech sióstr”, i stara się pokazać, jak przeszłość rzutuje na ich obecne losy.
Sonia i Andriej spotykają się w moskiewskiej kawiarni jakieś dwie dekady po wydarzeniach opisanych u rosyjskiego pisarza. Opowiadają sobie coraz więcej o swojej przeszłości, ale w miarę upływu czasu zaczynają konfabulować. Żyją urojeniami, a ich krążenie wokół prawdy, fantazjowanie i przekręcanie faktów stają się głównym problemem podejmowanym przez Friela. Andriej kłamie, przeplatając rzeczywistość tym, co chciałby, żeby się stało. Sonia natomiast trzyma się fantazji, marzeń i resztek nadziei.
Bogdan Michalik, reżyserując „Afterplay”, tak prowadzi linię dramaturgiczną, aby relacje bohaterów zamieniły się we wciągającą, nostalgiczną opowieść. Zabiera widza w podróż, która zdaje się niezwykle inspirująca i w której wypracowane przez lata osobiste strategie radzenia sobie z rzeczywistością pozwalają postaciom przetrwać w bolesnej samotności. To tekst o dojrzewaniu do zrozumienia, wydobywaniu się z „nieskończonej tundry samotności”.
Akcja rozwija się bez większych zaskoczeń, powoli i spokojnie. Sporo w niej pauz, półtonów, niedostrzegalnych zmian nastrojów. Bohaterowie tkwią w dziwnym zawieszeniu, z goryczą i rezygnacją ulegają swoim fantazjom. W rutynie i słabostkach kryją swoje bolesne doświadczenia. Nie będą walczyć z losem, bo to walka z wiatrakami. Początkowo Andriej przejmuje inicjatywę, a Sonia stopniowo zaczyna się przed nim otwierać.
Dwoje aktorów uzupełnia się w błyskotliwych dialogach, kreśląc czuły portret dwojga ludzi, którzy potrafią też razem się śmiać. Ukazują swoje mocno przekoloryzowane życie z dumą, dopóki rzeczywistość i realność problemów nie wysuną się na pierwszy plan. Krzywkowska i Jakus wykorzystują umiejętność Friela w naśladowaniu Czechowa, gdy z subtelnością demaskuje on komiczny tragizm.
Monika Krzywkowska skutecznie, choć powściągliwie, odsłania namiętności, którymi jej bohaterka próbuje ożywić swoje trwanie. Sonia broni się przed pustką, tkwiąc w złudzeniach, chociaż wie, że najlepsze lata i szanse na małżeństwo ma już za sobą.
Przeciwieństwo pragmatycznej, stoickiej kobiety stanowi Mariusz Jakus. Twarz aktora, nerwowy uśmiech, skrywana nieśmiałość, nieporadne zachowanie i drobne, śmieszne gesty, chociażby gniecenie skraju serwety, wzbudzają w nas sympatię. Szorstkość starej panny nie pozwala Andriejowi brnąć w kłamstwo, a przejaw szczerości, nawet najbardziej daremny, u Jakusa przekształca się w akt buntu wobec przeciwności losu. Krótki jak błysk, ale zdecydowany i zauważalny.
Surowa scenografia Julii Skuratovej przypomina fotografię w sepii. Składa się z niewielu realistycznych elementów oraz dekoracyjnego tła – miniaturowych figurek, sentymentalnych bibelotów, symbolizujących przeszłość bohaterów.
Poważny w wymowie, momentami przekorny „Afterplay” można odczytać jednocześnie jako komedię i dramat. Autor nie próbuje znaleźć klucza do odkrywania prawdy, poukładać faktów. Zamiast tego poszukuje nowych sposobów na oddanie wartości marzeń, które wykorzystują doświadczeni aktorzy.
