Opinia Stowarzyszenia Reżyserów Polskich do projektu ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny.
Szanowna Pani Minister,
Działając w imieniu środowisk twórczych, Stowarzyszenie Reżyserów Polskich pragnie odnieść się do trwającego procesu legislacyjnego oraz do postulatów sformułowanych w piśmie ZASP I organizacji reprezentujących twórców i wykonawców z dnia 18 lutego 2026 roku. Doceniamy merytoryczny ton tej wypowiedzi, a także troskę o precyzję języka ustawowego.
Doceniamy zaangażowanie ZASP w proces legislacyjny oraz troskę o precyzję językową projektowanych przepisów.
Jesteśmy także skłonni przychylić do argumentu o konieczności zmiany terminologicznej – zastąpienie „artysty zawodowego” sformułowaniem precyzującym uprawnienia ubezpieczeniowe jest krokiem w stronę porządku pojęciowego, który pozwoli uniknąć stygmatyzujących podziałów wewnątrz środowiska. Uważamy jednak, że – przy całej jej zasadności – ma ona charakter wtórny wobec fundamentalnych problemów konstrukcyjnych projektu ustawy.
Pozwalamy sobie wyrazić przekonanie, iż obecne stanowisko ZASP, koncentrując się na korekcie terminologicznej oraz dwóch zagadnieniach wymagających dalszej refleksji, nie dotyka sedna problemu, jakim jest modelowy kształt całego systemu zabezpieczenia socjalnego artystów. Proponowana przez ZASP korekta terminologiczna – choć słuszna – ma charakter wyłącznie redakcyjny i nie rozwiązuje fundamentalnych problemów, jakie niesie ze sobą projekt ustawy w obecnym kształcie.
SRP z najwyższym niepokojem stwierdza, że postulaty – choć merytorycznie trafne – mają charakter zbyt ogólny i dotykają jedynie korekt semantycznych, podczas gdy fundamenty projektowanej ustawy wymagają radykalnej rewizji. Proponowane rozwiązania w obecnym kształcie nie są realną pomocą, lecz systemowym utrwaleniem prekariatu.
W naszej ocenie ustawa wymaga nie kosmetycznych poprawek, lecz gruntownej przebudowy, a w obecnej formie SRP odrzuca ją i uważa, że w całości powinna zostać skierowana do kosza.
I. Zasadnicze zastrzeżenia do projektu ustawy:
1. Pozorowane wsparcie i „mechanizm dopłat”
Projekt ustawy opiera się na konstrukcji „dopłat” do składek ZUS, co oznacza, że artysta nadal pozostaje obciążony kosztami ubezpieczenia, mimo często dramatycznie niskich dochodów. W państwie sprawującym mecenat nad kulturą wysoką, takie rozwiązanie jest nieadekwatne. Zamiast przejąć pełną odpowiedzialność za zabezpieczenie społeczne artystów, państwo proponuje system warunkowych dopłat do składek ZUS. Oznacza to, że w rzeczywistości artyści nadal będą musieli samodzielnie opłacać składki, a jedynie w określonych przez Ministerstwo przypadkach otrzymają skromną pomoc. To nie jest mecenat – to pozorowana troska, która nie rozwiązuje problemu prekariatu w środowiskach twórczych.
W naszej ocenie w państwie, które deklaruje mecenat nad kulturą wysoką, właściwym rozwiązaniem byłoby pełne przejęcie przez państwo kosztów zabezpieczenia społecznego osób wykonujących zawody artystyczne – przynajmniej w odniesieniu do twórców i wykonawców funkcjonujących poza etatem.
- Skala problemu: Z dostępnych analiz środowiskowych (m.in. według danych z badania „Policzone i Policzeni 2024”), populacja artystów w Polsce to zaledwie ok. 60–70 tysięcy osób, z czego zaledwie ~55 tysięcy to pracownicy pozaetatowi.
- Koszt systemowy: Realny koszt pełnego objęcia ubezpieczeniem społecznym artystów pracujących poza etatem szacuje się na 270–300 mln zł rocznie. W skali budżetu państwa jest to kwota marginalna, podczas gdy dla ochrony dziedzictwa narodowego i stabilności twórców ma znaczenie kluczowe. Państwo powinno przejąć na siebie cały ciężar zabezpieczenia socjalnego tej wąskiej grupy zawodowej, w końcu oficjalnie uznając ich pracę za dobro publiczne.
- Korzyści: ~300 mln zł rocznie to kwota śmiesznie niska w porównaniu z korzyściami, jakie społeczeństwo czerpie z wolnej, niezależnej i godnie traktowanej kultury. Dla porównania, rząd równolegle wprowadza opłatę reprograficzną, która obciąży obywateli kwotą kilkuset milionów złotych rocznie, a środki te będą dystrybuowane przez organizacje zbiorowego zarządzania. Skoro państwo potrafi znaleźć pieniądze na tego typu rozwiązania, tym bardziej powinno stać je na godne zabezpieczenie emerytalne artystów, którzy są realnym skarbem narodowym.
2. Mechanizm weryfikacyjny jako potencjalne narzędzie kontroli
Największy sprzeciw SRP budzi powołanie Komisji decydującej o przyznaniu statusu artysty. Powołanie Komisji Opiniującej, która ma decydować o przyznaniu statusu uprawniającego do dopłat, budzi zasadnicze wątpliwości natury konstytucyjnej i demokratycznej.
Kryteria oceny są mgliste i uznaniowe, a sposób wyłaniania członków w praktyce oznacza stworzenie narzędzia politycznej kontroli nad środowiskami twórczymi. Artysta, który chce uzyskać skromną dopłatę do składki, będzie musiał być posłuszny i lojalny wobec władzy.
Nawet przy założeniu dobrej woli projektodawcy, przyjęty model – oparty na mglistych kryteriach – pozostawia szerokie pole uznaniowości.
To mechanizm cenzury prewencyjnej i wymuszania posłuszeństwa, który w demokratycznym państwie prawa nie powinien mieć miejsca.
Status artysty w kontekście dostępu do zabezpieczenia społecznego nie powinien zależeć od oceny jakościowej, politycznej lub środowiskowej, lecz od obiektywnych, sprawdzalnych kryteriów formalnych. W przeciwnym razie powstaje ryzyko:
- Ograniczenia pluralizmu artystycznego: poprzez mechanizmy selekcyjne,
- Powstania efektu „prewencyjnej autocenzury”: w którym twórcy – obawiając się utraty statusu – powstrzymują się od krytycznych wypowiedzi wobec władzy publicznej. Istnieje realna obawa, że twórcy niezależni, krytyczni wobec władzy lub poszukujący nowych form wyrazu, mogą zostać pozbawieni statusu pod pretekstem „braku istotności” ich dorobku,
- Nierównego traktowania twórców reprezentujących odmienne nurty estetyczne lub światopoglądowe,
- Upolitycznienia i nepotyzmu: Skład komisji może stwarzać bezpośrednią podległość polityczną.
3. Skutki dla demokracji i wolności twórczej
Uzależnienie bytu socjalnego od weryfikacji przez jakąkolwiek komisję uderza w fundamenty wolności słowa i prawa do wyrażania swojego zdania. W demokratycznym państwie prawa status zawodowy nie może zależeć od uznaniowej decyzji ciała administracyjnego o niejasnej proweniencji. To prosta droga do wymuszania posłuszeństwa wobec władzy w zamian za socjalne bezpieczeństwo. Artysta stojący przed wyborem: „lojalność wobec linii politycznej resortu” a „ubezpieczenie zdrowotne”, przestaje być wolnym twórcą. Taki system promuje postawy konformistyczne i degraduje artystę do roli petenta, co w dłuższej perspektywie doprowadzi do wyjałowienia polskiej kultury.
Wolność twórczości artystycznej – jako wartość konstytucyjna – wymaga nie tylko formalnej gwarancji, lecz również stworzenia takich warunków socjalnych, które wykluczają powstawanie relacji zależności ekonomicznej wobec władzy publicznej.
System, w którym państwo może arbitralnie decydować, kto jest „prawdziwym artystą” uprawnionym do wsparcia, a kto nie, stwarza pole do nadużyć i dyskryminacji twórców niewygodnych politycznie. To droga do ubezwłasnowolnienia środowisk artystycznych i zniszczenia ich niezależności.
Model, w którym:
- państwo nie przejmuje pełnej odpowiedzialności finansowej,
- dostęp do wsparcia uzależniony jest od weryfikacji przez organ o nie w pełni niezależnym charakterze,
- a kryteria mają charakter częściowo ocenny,
może prowadzić do systemowego osłabienia autonomii środowiska twórczego.
II. Absolwenci i potrzeba podejścia kompleksowego
Pragniemy wyrazić nasze pełne poparcie dla słusznych i niezwykle istotnych uwag ZASP zawartych w punkcie dotyczącym absolwentów szkół artystycznych.
W pełni zgadzamy się z uwagą ZASP dotyczącą sytuacji absolwentów szkół artystycznych oraz potrzebą stworzenia mechanizmu przejściowego umożliwiającego im wejście na rynek pracy z minimalnym zabezpieczeniem socjalnym.
Zgadzamy się, że wymóg udokumentowania trzech lat dochodów jako warunek objęcia systemem de facto wyklucza osoby debiutujące, które znajdują się w najtrudniejszej sytuacji ekonomicznej. Proponowany przez sygnatariuszy mechanizm „okresu warunkowego” jest niezbędnym minimum, którego brak doprowadzi do dalszej marginalizacji młodych twórców, emigracji zarobkowej i powiększania szarej strefy.
Podzielamy także pogląd, że regulacja statusu artysty powinna mieć charakter kompleksowy i obejmować równolegle kwestie prawa pracy, ubezpieczeń społecznych i rozwiązań podatkowych. Jednocześnie uważamy, że sformułowanie to – w obecnym brzmieniu – pozostaje zbyt ogólne. Kluczowym elementem tej kompleksowości powinno być jednoznaczne przyjęcie zasady, że ciężar zabezpieczenia społecznego twórców stanowi element publicznego mecenatu państwa, a nie indywidualnej odpowiedzialności jednostki wspieranej warunkową dopłatą.
III. Konkluzja
Podsumowując i doceniając dyplomatyczny ton dotychczasowych konsultacji, z pełnym szacunkiem dla stanowiska ZASP, Stowarzyszenie Reżyserów Polskich pozwala sobie wskazać, że obecny etap prac legislacyjnych wymaga odwagi w sformułowaniu bardziej zasadniczego postulatu:
Przyjęcia modelu pełnego, publicznego finansowania zabezpieczenia społecznego osób wykonujących zawody artystyczne, bez mechanizmów uznaniowej weryfikacji ich statusu.
Liczymy, że na etapie prac parlamentarnych możliwe będzie podjęcie pogłębionej debaty nad fundamentalnym kształtem ustawy, tak aby stała się ona rzeczywistym instrumentem wsparcia, a nie rozwiązaniem o charakterze warunkowym.
Apelujemy zatem o:
1. Wycofanie projektu w obecnym kształcie i rozpoczęcie prac nad nową, kompleksową regulacją, która przewiduje pełne finansowanie składek ZUS dla artystów ze środków budżetu państwa.
2. Odrzucenie koncepcji Komisji Opiniującej jako organu arbitralnie decydującego o dostępie do zabezpieczenia społecznego.
3. Wprowadzenie jasnych, obiektywnych kryteriów opartych na udokumentowanej działalności artystycznej, bez elementu uznaniowości administracyjnej.
Z wyrazami szacunku,
W imieniu SRP
Grzegorz Kempinsky
Wojciech Konikiewicz
Jarosław Jakubowski
Bogdan Wasztyl
Konrad Szczebiot
Janusz Kaczmarski
***
Do wiadomości:
1. Pan Karol Nawrocki – Prezydent RP
2. Pan Donald Tusk – Prezes Rady Ministrów
3. Pan Marcin Wiącek – Rzecznik Praw Obywatelskich
4. Teresa Anjinho - Europejska Rzecznik Praw Obywatelskich
5. Michael O’Flaherty – Komisarz Praw Człowieka Rady Europy
6. Sejmowa Komisja Kultury
7. ZASP
8. Organizacje Sygnatariusze wystąpienia z dnia 18.02.2026 r
9. Inne organizacje twórcze
10. Media