Anatomia traumy, mieszczański, wiktoriański horror, dekompozycja mitu femme fatale — „Salome” Richarda Straussa w reżyserii Clausa Gutha od niedzieli można zobaczyć w Teatrze Wielkim - Operze Narodowej w Warszawie.
Kiedy 9 grudnia 1905 r. w drezdeńskiej Semperoper odbyła się prapremiera „Salome”, publiczność zetknęła się z dziełem, które podważało ówczesne normy obyczajowe i muzyczne konwencje. Richard Strauss sięgnął po zakazany w niektórych krajach dramat Oscara Wilde’a, oparty na biblijnej historii.
U Wilde’a Salome — córka Herodiady i pasierbica Heroda — przestaje być wyłącznie postacią znaną z przekazu biblijnego. Staje się bohaterką obdarzoną własnymi pragnieniami, zdolną do fascynacji, okrucieństwa i bezwzględnego dążenia do celu. Otoczenie ulega jej urodzie i zmysłowości, a ona sama pragnie Jochanaana – proroka więzionego z rozkazu Heroda, choć ten pozostaje wobec niej obojętny. Zostaje przez niego odrzucona, ale nie zamierza się poddać. Wykonuje słynny „Taniec siedmiu zasłon”, zdobywając przychylność Heroda i skłaniając go do spełnienia obietnicy. Jej żądanie jest przerażające: chce głowy proroka. Gdy otrzymuje owo trofeum na srebrnej tacy, Salome całuje martwe usta ukochanego. Jej triumf prowadzi ku nieuchronnej katastrofie.
Widownia była zszokowana nie tylko zbrodniczymi instynktami głównej bohaterki, ale także stroną muzyczną opery. Strauss skomponował bowiem jednoaktowe, lecz monumentalne dzieło napisane na wielką orkiestrę, pełne dysonansowych brzmień, z niezwykle sensualną partią tytułową.
Za inscenizację opery, którą od niedzieli można zobaczyć w Teatrze Wielkim - Operze Narodowej, odpowiada Claus Guth, jeden z najbardziej uznanych współczesnych niemieckich inscenizatorów operowych i teatralnych. Od lat obecny jest na najważniejszych scenach, a w 2025 r. otrzymał International Opera Award dla reżysera roku. Premiera tej inscenizacji „Salome” odbyła się w Deutsche Oper Berlin 24 stycznia 2016 r., natomiast od 29 kwietnia 2025 r. spektakl pokazywany był w Metropolitan Opera w Nowym Jorku.
Jak czytamy na łamach „The New York Times”, „Claus Guth realizuje przełomową operę Straussa, skupiając się na motywach traumy i przemocy”. „Guth przekształca operę w psychoseksualne studium źródeł zepsucia Salome. Za sprawą matowoczarnych dekoracji Étienne'a Plussa, wyobrażających wnętrze imponującej wiktoriańskiej rezydencji, spektakl zyskuje gęstą atmosferę gotyckiego horroru” — napisał z kolei „Financial Times”. A portal „Observer” zauważył, że „nowa inscenizacja kontrowersyjnego arcydzieła Straussa jest szokująca — w znaczeniu: szokująco dobra — i to nie tylko w sposób, jakiego można by się spodziewać”.
„Salome” w interpretacji Gutha nie skupia się na biblijnym wymiarze historii — reżyser tworzy wnikliwy psychologiczny thriller. Jest pełną wieloznacznych symboli psychologiczną opowieścią o próbie znalezienia własnego głosu. Guth całkowicie odrzucił tradycyjny orientalny sztafaż biblijnej Judei, przenosząc akcję w realia końca XIX wieku i epoki wiktoriańskiej — do dusznego, mieszczańskiego domu przepełnionego hipokryzją, moralną opresją i ukrywaną przemocą. Kluczem do odczytania postaci Salome staje się wnikliwa psychoanaliza. Dom i pałacowe wnętrza funkcjonują jako klaustrofobiczna, mroczna przestrzeń mentalna bohaterki, w której zatarta jest granica między rzeczywistością a wspomnieniem przemocy seksualnej ze strony Heroda.
Reżyser dokonał także dekompozycji słynnego „Tańca siedmiu zasłon”. Zamiast tradycyjnego, zmysłowego tańca dla Heroda, Guth proponuje wstrząsającą retrospekcję. Scena ta przybiera formę surrealistycznego przeglądu kolejnych etapów dojrzewania Salome, odsłaniając mechanizm systemowego wykorzystywania i niszczenia jej psychiki. „Jeśli chodzi o rozpustę, na podestach w głębi sceny przechadzają się wprawdzie nagie postacie w głowach zwierząt, ale sprawia to wrażenie reżyserskiego dopisku na marginesie. To, co naprawdę szokuje, to stopniowo ujawniająca się sugestia przemocy seksualnej, której kulminacją staje się »Taniec Siedmiu Zasłon« — ten sam, za który Salome żąda od Heroda głowy Jochanaana (Jana Chrzciciela). Reżyser powierza taniec siedmiu aktorkom odgrywającym bohaterkę w coraz starszym wieku. Choć nie ma to nic wspólnego z wizją Straussa (co sprawiło, że ukłonom Gutha towarzyszyły nie tylko owacje, ale i pojedyncze gwizdy), zabieg ten sprawia, że Salome budzi w nas równie wielkie współczucie, co grozę” — czytamy ponownie na łamach „Financial Times”.
Guth zdekonstruował również tradycyjny, hagiograficzny wizerunek Jochanaana. Zamiast przedstawić go jako szlachetnego proroka, opromienionego boskim światłem męczennika czy postać niosącą odkupienie, reżyser wpisuje go bezpośrednio w ciąg opresji doświadczanych przez tytułową bohaterkę.
W polskiej produkcji w rolach głównych wystąpią Gerhard Siegel, Nadine Lehner, Monika Radecka, Tomasz Konieczny, Granit Musliu i Magdalena Pluta. Operę poprowadzi Yoel Gamzou — będzie to jego pierwsza premiera w roli dyrektora muzycznego Teatru Wielkiego - Opery Narodowej. Wśród realizatorów opery znaleźli się także m.in. Sommer Ulrickson (choreografia), Ursula Kudrna (kostiumy), Olaf Freese (światła) i Roland Horvath (wideo).
Premiera odbędzie się w niedzielę o godz. 18. Kolejne spektakle zaplanowano na 26 i 28 listopada oraz 8, 11 i 13 grudnia. „Salome” jest koprodukcją z Teatro Real w Madrycie.
Z operą koresponduje wystawa prac Mirosława Bałki „Salome/s”. W Galerii Opera można ją oglądać do 10 stycznia 2027 r.
Polska Agencja Prasowa jest patronem medialnym sezonu 2026/2027 w Teatrze Wielkim - Operze Narodowej.